સરકારનું માનવું છે કે નવી વેપાર નીતિઓ, PLI યોજના, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ફાર્મા જેવા ક્ષેત્રો તથા અનેક દેશો સાથે થયેલા મુક્ત વેપાર કરારો ભારતને આ ઐતિહાસિક સિદ્ધિ સુધી પહોંચાડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે. જોકે વૈશ્વિક આર્થિક પડકારો વચ્ચે આ લક્ષ્‍ય કેટલું વાસ્તવિક છે અને કયા ક્ષેત્રો ભારતને આગળ ધપાવશે તે સમજવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.

1. ભારતે શા માટે રાખ્યું $1 ટ્રિલિયન નિકાસનું લક્ષ્‍ય?

કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે નિકાસમાં વધારો દેશની આર્થિક વૃદ્ધિ, રોજગારી અને વિદેશી ચલણની આવક માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. સરકારે વર્ષ 2026-27 દરમિયાન લગભગ 530 અબજ ડોલરની માલ નિકાસ અને 470 અબજ ડોલરની સેવા નિકાસ કરીને કુલ એક ટ્રિલિયન ડોલરનો આંકડો સ્પર્શવાનું લક્ષ્‍ય રાખ્યું છે.

આ માટે માલની નિકાસમાં લગભગ 16-17 ટકા અને સેવા નિકાસમાં લગભગ 11 ટકાનો વધારો જરૂરી રહેશે. વર્ષના પ્રથમ ત્રિમાસિકમાં માલ અને સેવા બંને ક્ષેત્રોમાં વૃદ્ધિના સારા સંકેતો પણ જોવા મળ્યા છે, જે સરકારના વિશ્વાસને વધુ મજબૂત બનાવે છે.

2. ભારતની નિકાસનો અત્યાર સુધીનો સફર કેવો રહ્યો?

ભારતની નિકાસમાં છેલ્લા બે દાયકામાં બે અલગ-અલગ તબક્કા જોવા મળ્યા છે.

2001થી 2012 દરમિયાન ભારતની માલ અને સેવા નિકાસ ખૂબ જ ઝડપથી વધી હતી. પરંતુ ત્યારબાદ વૈશ્વિક વેપાર યુદ્ધ, વધતી સંરક્ષણવાદી નીતિઓ, કોરોના મહામારી, ભૂરાજકીય સંઘર્ષ અને સપ્લાય ચેઇનમાં આવેલા વિક્ષેપોના કારણે વૃદ્ધિ ધીમી પડી ગઈ.

આ તમામ પડકારો છતાં ભારતે વૈશ્વિક બજારમાં પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે અને નવા વેપાર કરારો દ્વારા નવા બજારોમાં પ્રવેશ મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

3. કયા ક્ષેત્રો ભારતને $1 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચાડશે?

ભારતની નિકાસમાં આગામી વર્ષોમાં સૌથી મોટો ફાળો કેટલાક મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો આપશે.

• ઇજનેરી ઉત્પાદનો
• પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો
• ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને સ્માર્ટફોન
• દવાઓ અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ
• કેમિકલ્સ
• રત્ન અને જ્વેલરી
• IT અને બિઝનેસ સર્વિસિસ
• ટેલિકોમ અને કમ્પ્યુટર સેવાઓ

ખાસ કરીને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્ર સૌથી ઝડપથી વિકસતું નિકાસ ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે. સ્માર્ટફોન અને ટેલિકોમ સાધનોની નિકાસમાં સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. બીજી તરફ IT અને અન્ય સેવા ક્ષેત્રો પણ ભારતની સૌથી મોટી તાકાત બની રહ્યા છે અને આગામી બે વર્ષમાં સેવા નિકાસ માલની નિકાસને પણ પાછળ છોડી શકે તેવી શક્યતા નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે.

4. PLI યોજના ભારત માટે કેવી રીતે ગેમ ચેન્જર બની?

2020માં શરૂ કરાયેલી પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજના ભારતના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે મોટી ક્રાંતિ સાબિત થઈ છે.

આ યોજના હેઠળ સરકાર કંપનીઓને દેશમાં ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહન આપે છે. પરિણામે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઓટોમોબાઇલ, સોલાર મોડ્યુલ, બેટરી, IT હાર્ડવેર અને ફાર્મા જેવા ક્ષેત્રોમાં મોટા રોકાણ આવ્યા છે.

સરકારી આંકડા મુજબ PLI યોજના દ્વારા અત્યાર સુધી લાખો કરોડ રૂપિયાની નિકાસ થઈ ચૂકી છે. ખાસ કરીને સ્માર્ટફોન ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ભારતે વૈશ્વિક સ્તરે પોતાની અલગ ઓળખ ઉભી કરી છે.

5. વેપાર કરારો (FTA) ભારત માટે કેટલા ફાયદાકારક બનશે?

ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક દેશો સાથે ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) કર્યા છે અને હજુ અમેરિકા સાથે પણ વેપાર કરાર અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.

FTAના કારણે ભારતીય ઉત્પાદનોને અન્ય દેશોમાં ઓછી આયાત શુલ્ક સાથે પ્રવેશ મળે છે. તેના પરિણામે કપડાં, ચામડું, ફૂટવેર, કેમિકલ્સ અને જ્વેલરી જેવા ક્ષેત્રોને મોટો લાભ મળી શકે છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નવા બજારોમાં પ્રવેશ વધવાથી ભારતની નિકાસને વધુ ગતિ મળશે. જોકે માત્ર FTA પૂરતું નથી; ગુણવત્તા, ઉત્પાદન ક્ષમતા, સ્પર્ધાત્મક ભાવ અને મજબૂત સપ્લાય ચેઇન પણ એટલી જ જરૂરી છે.

6. ભારત સામે કયા પડકારો હજુ પણ યથાવત છે?

નિકાસ વધારવાનો માર્ગ સરળ નથી.

વિશ્વમાં વધી રહેલા યુદ્ધો, કાચા તેલના ભાવમાં અસ્થિરતા, વૈશ્વિક મંદી, AIના કારણે સેવા ક્ષેત્રમાં બદલાતી માંગ અને ચીન સહિત અન્ય દેશોની સ્પર્ધા ભારત માટે પડકારરૂપ છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ભારતને લાંબા ગાળે વૈશ્વિક નિકાસમાં મજબૂત સ્થાન બનાવવું હોય તો સ્થાનિક ઉત્પાદન, ટેક્નોલોજી, સપ્લાય ચેઇન, લોજિસ્ટિક્સ અને Ease of Doing Businessમાં સતત સુધારા જરૂરી રહેશે.

નિષ્કર્ષ

ભારતનું $1 ટ્રિલિયન નિકાસનું લક્ષ્‍ય માત્ર એક આંકડો નથી, પરંતુ દેશને વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને સેવા ક્ષેત્રમાં સુપરપાવર બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ફાર્મા, ઇજનેરી, IT સેવાઓ, PLI યોજના અને નવા વેપાર કરારો ભારતને નવી ઊંચાઈઓ સુધી લઈ જઈ શકે છે. જોકે વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે સફળતા માટે મજબૂત સ્થાનિક ઉત્પાદન, આધુનિક ટેક્નોલોજી, ગુણવત્તા અને સ્પર્ધાત્મકતા જ સૌથી મોટું હથિયાર બનશે. જો સરકાર અને ઉદ્યોગો મળીને આ દિશામાં સતત પ્રયાસ કરશે, તો ભારત માટે આગામી વર્ષોમાં $1 ટ્રિલિયન નિકાસનું સપનું વાસ્તવિકતા બનવું અસંભવ નથી.