મોન્ટાનાની Paradise Valley, જે Yellowstone National Parkની ઉત્તરે આવેલી છે, તે સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન (Trumpeter Swans) માટે પણ મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર હતો. ટ્રમ્પેટર સ્વાનની સંખ્યા પહેલેથી જ સંરક્ષણની ચિંતાનો વિષય હતી. તેથી વધતી મ્યૂટ સ્વાનની સંખ્યાએ વન્યજીવન અધિકારીઓનું ધ્યાન ખેંચ્યું. અધિકારીઓને ચિંતા હતી કે બહારથી લાવવામાં આવેલા મ્યૂટ સ્વાન સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન સાથે સંસાધનો અને વિસ્તાર માટે સ્પર્ધા કરી શકે છે.

આ રીતે સુંદરતા માટે લાવવામાં આવેલા માત્ર બે પક્ષીઓની કહાની ધીમે-ધીમે મોટા સંરક્ષણ અભિયાનમાં બદલાઈ ગઈ.

બે હંસમાંથી 120નું ઝુંડ કેવી રીતે બન્યું?

મ્યૂટ સ્વાન યુરોપ અને એશિયાના કેટલાક વિસ્તારોના મૂળ નિવાસી છે. ઉત્તર અમેરિકામાં તેમને લાંબા સમયથી શોખ અને સજાવટ માટે ખાનગી તળાવો, એસ્ટેટ અને અન્ય જગ્યાઓ પર રાખવામાં આવતા હતા.

Paradise Valleyમાં પણ 1960ના દાયકામાં ખાનગી જમીન પર આવા બે પક્ષીઓ લાવવામાં આવ્યા હતા. શરૂઆતમાં તેનો હેતુ માત્ર ખાનગી તળાવની સુંદરતા વધારવાનો હતો.

પરંતુ આ બે પક્ષીઓની સંખ્યા ઝડપથી વધતી ગઈ. એક દાયકાથી થોડા વધુ સમયમાં જ તેમનું ઝુંડ અંદાજે 120 પક્ષીઓનું થઈ ગયું.

આ ઝડપથી વધતી સંખ્યાએ પરિસ્થિતિ બદલી નાખી. હવે આ પક્ષીઓ માત્ર ખાનગી તળાવમાં રાખવામાં આવેલા સજાવટી પક્ષીઓ રહ્યા નહોતા, પરંતુ આસપાસના કુદરતી પર્યાવરણનો પણ ભાગ બની ગયા હતા.

Yellowstone અધિકારીઓને શા માટે થઈ ચિંતા?

Paradise Valley Yellowstone Riverના કોરિડોરની આસપાસ આવેલો વિસ્તાર છે અને અહીં સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન પણ જોવા મળતા હતા.મ્યૂટ સ્વાન અને ટ્રમ્પેટર સ્વાન બંને એક જ વિસ્તૃત વિસ્તારમાં રહેતા હોવાથી વન્યજીવન અધિકારીઓને સંભવિત સ્પર્ધાની ચિંતા થઈ.

ખાસ કરીને મ્યૂટ સ્વાન માળો બનાવતી વખતે અથવા પોતાના બચ્ચાં ઉછેરતી વખતે ખૂબ જ પ્રાદેશિક (territorial) બની શકે છે. તેથી તેમની વધતી સંખ્યા સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન માટે ઉપલબ્ધ વિસ્તારો પર અસર કરી શકે તેવી આશંકા હતી.Yellowstone અધિકારીઓની ચિંતા માત્ર પક્ષીઓને ખાનગી જમીન પરથી દૂર કરવાની નહોતી. મુખ્ય મુદ્દો સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાનના સંરક્ષણ અને તેમની પુનઃસ્થાપનાની તક સાથે જોડાયેલો હતો.

1987માં શરૂ થયું મ્યૂટ સ્વાન દૂર કરવાનું અભિયાન

1987 સુધીમાં Yellowstoneના સ્ટાફે Paradise Valleyના એવા જમીનમાલિકો સાથે યોજના બનાવી, જેઓ ટ્રમ્પેટર સ્વાનના સંરક્ષણમાં મદદ કરવા તૈયાર હતા.યોજનાનો મુખ્ય વિચાર હતો કે મ્યૂટ સ્વાનને દૂર કરવામાં આવે અને તેમની જગ્યાએ કેદમાં ઉછેરાયેલા ટ્રમ્પેટર સ્વાનને સ્થાપિત કરવામાં આવે.આ કામગીરી સીધી સરકારી કાર્યવાહી નહોતી. જમીન ખાનગી માલિકીની હોવાથી સ્થાનિક જમીનમાલિકોની ભાગીદારી મહત્વપૂર્ણ હતી. Yellowstoneના કર્મચારીઓએ જમીનમાલિકો સાથે મળીને કામગીરીનું આયોજન અને અમલીકરણ કર્યું.

120થી માત્ર 13 મ્યૂટ સ્વાન કેવી રીતે રહ્યા?

મ્યૂટ સ્વાનને એક જ વખતમાં દૂર કરવામાં આવ્યા નહોતા. 1987ના શરદ ઋતુમાં કામગીરી શરૂ થઈ અને ધીમે-ધીમે તેમની સંખ્યા ઘટતી ગઈ.આ અભિયાનમાં Yellowstoneના સ્ટાફ પક્ષીવિદ, પાર્ક રેન્જર્સ અને ભાગ લેનારા જમીનમાલિકોએ સાથે મળીને કામ કર્યું.આ માટે બહારથી પણ નાણાકીય મદદ મળી હતી. Cinnabar Foundation અને Chevron Corporationએ આ કામગીરી માટે નાણાકીય સહાય આપી હતી. ખાનગી વ્યક્તિઓએ પણ યોગદાન આપ્યું હતું.1989 સુધીમાં વિસ્તારમાં માત્ર 13 મ્યૂટ સ્વાન નોંધાયા હતા.આ જ સમયગાળામાં કેદમાં ઉછેરાયેલા ટ્રમ્પેટર સ્વાન પણ વિસ્તારમાં લાવવામાં આવ્યા હતા. એટલે આ અભિયાનનો બીજો તબક્કો શરૂ થયો-પરિચિત કરાયેલા મ્યૂટ સ્વાનને દૂર કરીને સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન માટે જગ્યા ઊભી કરવી.

1990ના દાયકામાં મ્યૂટ સ્વાન થયા ગાયબ

આ પ્રક્રિયા પણ તરત પૂરી થઈ નહોતી. 1991ના રેકોર્ડમાં Paradise Valleyમાં 9 ટ્રમ્પેટર સ્વાન અને 2 મ્યૂટ સ્વાન નોંધાયા હતા.પરંતુ 1990ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં મ્યૂટ સ્વાન Paradise Valleyમાંથી સંપૂર્ણપણે ગાયબ થઈ ગયા હતા.આ રીતે 1960ના દાયકામાં ખાનગી તળાવ માટે લાવવામાં આવેલા બે સજાવટી પક્ષીઓથી શરૂ થયેલી વસ્તીને ઘણા વર્ષોની સહકારી કામગીરી બાદ વિસ્તારમાંથી દૂર કરવામાં આવી.

મ્યૂટ સ્વાન ગયા, પણ ટ્રમ્પેટર સ્વાન સામે નવા પડકારો આવ્યા

મ્યૂટ સ્વાનને દૂર કર્યા પછી કહાની સરળતાથી પૂરી થઈ નહોતી. તેમની જગ્યાએ લાવવામાં આવેલા ટ્રમ્પેટર સ્વાનને પણ અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.ડિસેમ્બર 1995માં DePuy Ranch ખાતે ત્રણ સ્વાનને ગેરકાયદેસર રીતે ગોળી મારી દેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં બે કેદમાં ઉછેરાયેલા અને એક જંગલી સ્વાન હતો.આ ઘટનાથી ટ્રમ્પેટર સ્વાનની સંખ્યા પર અસર પડી, જ્યારે નવી વસ્તી હજુ સ્થાપિત થવાની પ્રક્રિયામાં હતી.

1997 અને 1998ના પૂરે પણ ઝુંડને નુકસાન પહોંચાડ્યું

Yellowstone Riverની આસપાસના વિસ્તારમાં 1997 અને ફરી 1998માં ભારે પૂર આવ્યું.આ પૂરના કારણે ઘણા ટ્રમ્પેટર સ્વાન downstream તરફ વહી ગયા અને ઝુંડની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો.ત્યારબાદના વર્ષોમાં કેટલાક પુખ્ત સ્વાનના મૃત્યુ પણ નોંધાયા.એટલે મ્યૂટ સ્વાન દૂર થયા પછી ટ્રમ્પેટર સ્વાનની સંખ્યા સતત વધતી ગઈ એવું નહોતું. તેમની વસ્તીને ગેરકાયદેસર શિકાર, પૂર અને અન્ય નુકસાનનો પણ સામનો કરવો પડ્યો.

મુશ્કેલીઓ છતાં ટ્રમ્પેટર સ્વાનની વસ્તી સ્થાપિત થઈ

આ બધા પડકારો છતાં ટ્રમ્પેટર સ્વાન Paradise Valleyમાં સતત પ્રજનન કરતા રહ્યા અને ધીમે-ધીમે તેમની વસ્તી સ્થાપિત થવા લાગી.2005 સુધીમાં Yellowstone Bird Report અનુસાર Paradise Valleyમાં કુલ 24 ટ્રમ્પેટર સ્વાન નોંધાયા હતા.તેમાં 17 કેદમાં ઉછેરાયેલા પુખ્ત સ્વાન અને 7 જંગલી સ્વાન અથવા cygnets હતા.તે વર્ષે ત્રણ nesting pairsએ બે broodsમાં કુલ 7 બચ્ચાં પેદા કર્યા હતા.

Paradise Valleyના સ્વાન Yellowstone સુધી પણ પહોંચ્યા

આ સ્વાન માત્ર Paradise Valley પૂરતા મર્યાદિત રહ્યા નહોતા.Paradise Valleyમાંથી આવેલા અને બૅન્ડ લગાવવામાં આવેલા ટ્રમ્પેટર સ્વાન Yellowstone National Parkની અંદર પણ જોવા મળ્યા હતા.આ બાબત દર્શાવે છે કે કેટલાક સ્વાન વિશાળ વિસ્તારમાં અવરજવર કરી રહ્યા હતા અને Paradise Valleyમાં શરૂ થયેલી સંરક્ષણ કામગીરીનો સંબંધ આસપાસના સમગ્ર વિસ્તાર સાથે હતો.

1960ના દાયકામાં ખાનગી તળાવની સુંદરતા માટે લાવવામાં આવેલા માત્ર બે મ્યૂટ સ્વાન થોડા જ દાયકાઓમાં વધીને લગભગ 120 થઈ ગયા. તેમની વધતી સંખ્યાએ સ્થાનિક ટ્રમ્પેટર સ્વાન સાથે સંભવિત સ્પર્ધાની ચિંતા ઊભી કરી અને Yellowstoneના અધિકારીઓને જમીનમાલિકો સાથે મળીને સંરક્ષણ યોજના બનાવવી પડી.1987થી શરૂ થયેલી કામગીરી બાદ મ્યૂટ સ્વાનની સંખ્યા ઘટીને 1989માં માત્ર 13 રહી અને 1990ના દાયકાના મધ્ય સુધીમાં તેઓ Paradise Valleyમાંથી ગાયબ થઈ ગયા. તેમની જગ્યાએ ટ્રમ્પેટર સ્વાનને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા, જોકે તેમને પણ ગેરકાયદેસર શિકાર અને પૂરના કારણે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો.આ સમગ્ર ઘટના બતાવે છે કે ખાનગી જગ્યાએ સુંદરતા માટે કરવામાં આવેલો નાનો નિર્ણય પણ સમય જતાં મોટા પાયે વન્યજીવન અને સંરક્ષણ પર અસર કરી શકે છે.