ભારતમાં આપણે જે ખોરાક ખાઈએ છીએ તેની શુદ્ધતા અને ગુણવત્તાને લઈને એક અત્યંત ચિંતાજનક અહેવાલ સામે આવ્યો છે. દેશમાં લેવાતા ફૂડ સેમ્પલમાંથી લગભગ ૨૦ ટકા (એટલે કે દર પાંચમાંથી એક) સેમ્પલ ગુણવત્તાના ધોરણો પર ખરા ઉતરતા નથી. આટલા મોટા પાયે ખોરાકમાં ભેળસેળ અને અશુદ્ધિઓ પકડાતી હોવા છતાં, કાયદાકીય ખામીઓ અને માળખાકીય અભાવને કારણે ગુનેગારોને સજા (Conviction) મળવાનો દર માત્ર ૪.૮ ટકા જ છે.
આવો વિગતે જાણીએ કે આ અહેવાલના મુખ્ય આંકડાઓ શું કહે છે અને ભેળસેળિયાઓ કઈ રીતે બચી જાય છે:
૧. આંકડાકીય માહિતી: કેટલા સેમ્પલ ફેલ થયા?
માહિતી અનુસાર, છેલ્લા પાંચ વર્ષથી દેશમાં અશુદ્ધ કે ભેળસેળવાળા (Non-conforming) ફૂડ સેમ્પલનું પ્રમાણ ૨૦ ટકાની આસપાસ જળવાઈ રહ્યું છે.
વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ ના આંકડા: સત્તાવાળાઓ દ્વારા દેશભરમાં કુલ ૨,૨૩,૮૦૮ ફૂડ સેમ્પલ લેવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી ૪૦,૦૨૩ સેમ્પલ નાપાસ (૧૭.૯ ટકા) સાબિત થયા હતા.
પાછલા વર્ષોની સ્થિતિ: અશુદ્ધ સેમ્પલનું આ પ્રમાણ વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માં ૨૦.૨% અને ૨૦૨૩-૨૪ માં ૧૯.૮% હતું. જ્યારે વર્ષ ૨૦૨૨-૨૩ માં આ આંકડો સૌથી વધુ ૨૫.૧% ની ટોચે પહોંચી ગયો હતો.
૨. સજાનો દર આટલો ઓછો કેમ?
ખોરાકમાં ભેળસેળ કરવી એ લોકોના સ્વાસ્થ્ય સાથે સીધો ખિલવાડ કરતો ગંભીર ગુનો છે, તેમ છતાં ગુનેગારોને કડક સજા થતી નથી. રિપોર્ટ અનુસાર આ માટે નીચે મુજબના કારણો જવાબદાર છે:
માત્ર આર્થિક દંડની જોગવાઈ: મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, ગુનેગારોને જેલની કડક સજા થવાને બદલે માત્ર આર્થિક દંડ (Monetary penalties) ફટકારીને છોડી દેવામાં આવે છે. આ દંડ ભરીને ભેળસેળિયાઓ ફરીથી પોતાનો કાળો કારોબાર શરૂ કરી દે છે.
સ્ટાફ અને એન્ફોર્સમેન્ટનો અભાવ: દેશના મોટાભાગના રાજ્યોના ફૂડ સેફ્ટી વિભાગમાં ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર તપાસ કરવા માટે જરૂરી ફૂડ ઇન્સ્પેક્ટરો અને સ્ટાફની ભારે અછત છે, જેના કારણે કડક મોનિટરિંગ થઈ શકતું નથી.
જોકે, વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ માં સજાનો દર માત્ર ૨ ટકા હતો, જે ધીમે ધીમે વધીને ૨૦૨૫-૨૬ માં ૪.૮ ટકા થયો છે, પરંતુ ગુનાની વ્યાપકતા જોતા આ આંકડો હજુ પણ ઘણો નિરાશાજનક છે.
૩. સૌથી વધુ ભેળસેળ કઈ ખાદ્ય વસ્તુઓમાં થાય છે?
રિપોર્ટમાં એ પણ હાઇલાઇટ કરવામાં આવ્યું છે કે કઈ રોજિંદી વસ્તુઓમાં સૌથી વધુ ભેળસેળ જોવા મળે છે:
દૂધ અને ડેરી પ્રોડક્ટ્સ: દૂધ અને પનીર સૌથી વધુ અશુદ્ધ સાબિત થયા છે. ઉદાહરણ તરીકે, પંજાબમાં ત્રણ વર્ષના ગાળામાં દૂધ, ચીઝ અને ડેરીના ૪૭% સેમ્પલ ફેલ થયા હતા. માત્ર ૨૦૨૪-૨૫ માં જ પનીરના ૫૩૧ સેમ્પલમાંથી ૨૫૫ સેમ્પલ (સ્ટાર્ચ અને કેમિકલની મિલાવટના કારણે) ફેલ થયા હતા.
મસાલા: હળદર અને લાલ મરચાંના પાવડરમાં સિન્થેટિક કલર, લાકડાનો વહેર અને અન્ય અસુરક્ષિત વસ્તુઓની ભેળસેળ વ્યાપક પ્રમાણમાં પકડાઈ છે.
ખાદ્યતેલ: સિંગતેલ અને સરસવના તેલ (Mustard oil) જેવા મોંઘા તેલમાં સસ્તા પામતેલ (Palm oil) ની ભેળસેળ સૌથી સામાન્ય બાબત બની ગઈ છે.
મીઠાઈઓ અને માવો: ખાસ કરીને તહેવારોની સિઝનમાં જ્યારે માંગ વધે છે, ત્યારે FSSAI દ્વારા મીઠાઈઓ અને માવાને હાઈ-રિસ્ક કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવે છે.
નિષ્કર્ષ:
ભારતમાં ફૂડ સેફ્ટીની સિસ્ટમ સામે આ આંકડાઓ એક મોટો પડકાર ફેંકે છે. ભલે ટેસ્ટિંગની સંખ્યા વધી હોય, પરંતુ જ્યાં સુધી સજાનો દર નહીં વધે અને સ્ટાફની અછત દૂર નહીં થાય, ત્યાં સુધી જનતાના સ્વાસ્થ્ય સાથેના આ ચેડાં અટકાવવા મુશ્કેલ છે. ભેળસેળિયાઓ માટે માત્ર દંડની જોગવાઈને બદલે કડક કાયદાકીય કાર્યવાહી સમયની માંગ છે.