ગ્લોબલ વોર્મિંગની વધતી જતી પરિસ્થિતિ અંગે ગ્રીનલેન્ડ વિસ્તારમાં હિમશીલાઓ ઓગળવાનો અને તૂટવાનું પ્રમાણ દિવસે- દિવસે વધી રહ્યા હોવાનું અહેવાલ મળ્યા છે. વૈશ્વિક ગરમી (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) અને આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાઈમેટ ચેન્જ)ની વિનાશક અસરો હવે પૃથ્વીના સૌથી ઠંડા પ્રદેશોમાં સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલા એક ચોંકાવનારા વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ અનુસાર, ગ્રીનલેન્ડના ગ્લેશિયર્સ (હિમનદીઓ)માંથી હિમશૈલો (આઈસબર્ગ્સ) તૂટીને સમુદ્રમાં વહી જવાનું પ્રમાણ છેલ્લા ૨૫ વર્ષમાં અધધધ ચાર ગણું (૪૦૦ ટકા) વધી ગયું છે.
ટેકનિકલ યુનિવર્સિટી ઓફ ડેનમાર્ક ના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા આ સંશોધને વૈજ્ઞાનિક જગત અને પર્યાવરણવાદીઓમાં ભારે ચિંતા જગાડી દીધી છે. આ પરિવર્તન માત્ર સમુદ્રની સપાટી વધારવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દરિયાઈ પરિવહન અને ઊંડા સમુદ્રની નાજુક જીવસૃષ્ટિને પણ ગંભીર રીતે પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે.
સંશોધનના મુખ્ય તારણો અને ચોંકાવનારા આંકડા
વિજ્ઞાન સામયિકમાં પ્રકાશિત આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સદીની શરૂઆત એટલે કે વર્ષ ૨૦૦૦ પછીથી આર્ક્ટિક ક્ષેત્રમાં બરફ પીગળવાની અને હિમશીલા તૂટવાની પ્રક્રિયામાં અભૂતપૂર્વ ઝડપ આવી છે. ઉત્તર-પૂર્વ ગ્રીનલેન્ડ અને સ્વાલબાર્ડ વચ્ચે આવેલા ‘ફ્રેમ સ્ટ્રેટ’ નામના દરિયાઈ વિસ્તારમાં હિમશૈલોની સંખ્યામાં ચાર ગણો વધારો નોંધાયો છે.
સંશોધકોએ સેટેલાઇટ ડેટા અને અદ્યતન મોડેલિંગનો ઉપયોગ કરીને શોધી કાઢ્યું છે કે ગ્રીનલેન્ડ અને રશિયન આર્ક્ટિકમાંથી ઉદ્ભવતા પાંચ કે તેથી વધુ હિમશૈલોના મોટા જૂથોની સંખ્યામાં દર દાયકે સરેરાશ ૪.૫ ટકાનો વધારો થઈ રહ્યો છે. આ આંકડા સ્પષ્ટ કરે છે કે ગ્રીનલેન્ડની સપાટી પર વધી રહેલા તાપમાનને કારણે હિમનદીઓ નબળી પડી રહી છે અને તેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં બરફના પહાડો તૂટીને સમુદ્રમાં વહી રહ્યા છે.
સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો અને વૈશ્વિક સંકટ
આ અભ્યાસના અગ્રણી લેખકોમાંના એક, શફાકત અબ્બાસ ખાને ડેનિશ યુનિવર્સિટી દ્વારા જારી કરાયેલયાદીમાં જણાવ્યું હતું કે, “જ્યારે ગ્રીનલેન્ડનો બરફ પીગળે છે, ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે સમુદ્રની સપાટી વધે છે તે સર્વવિદિત છે. પરંતુ અમારો નવો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે આ અસરો માત્ર કિનારા વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર આર્ક્ટિક અને ઊંડા સમુદ્રની ઇકોસિસ્ટમને સીધી રીતે પ્રભાવિત કરી રહી છે.”
નાસા અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓના ડેટા અનુસાર, ગ્રીનલેન્ડ હાલમાં વૈશ્વિક સમુદ્રની સપાટી વધારવા માટેનો સૌથી મોટો સિંગલ સોર્સ બની ગયો છે. છેલ્લા ૨૦ વર્ષોમાં ગ્રીનલેન્ડે એટલો બધો બરફ ગુમાવ્યો છે કે તેના કારણે દુનિયાભરના સમુદ્રોની સપાટીમાં ૧ સેન્ટીમીટરથી વધુનો વધારો થઈ ચૂક્યો છે. જો કે આ આંકડો નાનો લાગી શકે છે, પરંતુ પર્યાવરણવાદીઓના મતે સમુદ્રની સપાટીમાં માત્ર ૧ સેન્ટીમીટરનો વધારો દરિયાકાંઠાની અંદાજે ૩ ફૂટ જેટલી જમીન ધોઈ નાખવા માટે પૂરતો છે.
ઊંડા સમુદ્રની જીવસૃષ્ટિ પર અણધારી અસર
આ હિમશૈલો સમુદ્રના પેટાળમાં રહેતા જીવો માટે પાયાનું પરિવર્તન લાવી રહ્યા છે. પ્રોફેસર અબ્બાસ ખાને સમજાવ્યું કે, “આપણા પરિણામો દર્શાવે છે કે સપાટી પર આબોહવાને કારણે ગ્લેશિયર્સમાં થતા ફેરફારો, સમુદ્રમાં વધતી હિમશૈલોની અવરજવર અને ઊંડા સમુદ્રના તળિયે પથરાયેલા કઠણ ખડકોના રહેઠાણો (Hard-bottom habitats) વચ્ચે સીધો સંબંધ છે.”
વાસ્તવમાં, જ્યારે ગ્રીનલેન્ડની હિમનદીઓમાંથી બરફના મોટા ટુકડા છૂટા પડે છે, ત્યારે તેઓ પોતાની સાથે હજારો ટન માટી, ખડકો અને પોષક તત્ત્વોના કાંપને પણ ઘસડી જાય છે. આ હિમશૈલો સમુદ્રના પ્રવાહો સાથે સેંકડો કિલોમીટર દૂર ખુલ્લા સમુદ્રમાં વહી જાય છે. જેમ જેમ તેઓ પીગળે છે તેમ તેમ તેમની અંદર દબાયેલા ખડકો અને કાંપ સમુદ્રના તળિયે બેસી જાય છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે સમુદ્રના જે ભાગમાં માત્ર કાદવ કે રેતી હતી, ત્યાં હવે કઠણ ખડકોનું નવું તળિયું બની રહ્યું છે. આ નવું ભૌગોલિક માળખું સમુદ્રના પેટાળમાં વસતા અને ખડકો પર નભતા જીવો માટે નવા રહેઠાણો ઉભા કરી રહ્યું છે, જેનાથી તળિયાની સ્થાનિક પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે બદલાઈ રહી છે.
દરિયાઈ વાહનવ્યવહાર અને સુરક્ષા માટે નવો પડકાર
ગ્લોબલ વોર્મિંગને કારણે આર્ક્ટિક ક્ષેત્રમાં બરફની ચાદર પાતળી થઈ રહી છે, જેના લીધે પહેલા જે દરિયાઈ માર્ગો બરફથી બ્લોક હતા તે હવે વહાણવટીઓ માટે ખુલી રહ્યા છે. વૈશ્વિક વેપાર માટે આર્ક્ટિકમાં નવા શિપિંગ રૂટ્સ (Shipping Routes) ઝડપથી ઉભરી રહ્યા છે કારણ કે તે એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેનું અંતર ઘટાડે છે.
પરંતુ સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે હિમશૈલોની સંખ્યામાં ચાર ગણો વધારો થવાને કારણે આ નવા માર્ગો પરથી પસાર થતા માલવાહક જહાજો માટે જોખમ અનેકગણું વધી ગયું છે. સમુદ્રમાં તરતા આ વિશાળ આઈસબર્ગ્સ ગમે ત્યારે મોટા જહાજો સાથે ટકરાઈ શકે છે, જે ટાઈટેનિક જેવી મોટી દરિયાઈ હોનારતોને આમંત્રણ આપી શકે છે. ધુમ્મસ અને ખરાબ હવામાન દરમિયાન આ હિમશૈલોને શોધવા મુશ્કેલ બને છે, જે પ્રાદેશિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ સુરક્ષા માટે એક મોટો પડકાર બની ગયો છે.
મહાસાગરો નીચેથી બરફને કોતરી રહ્યા છે. વૈજ્ઞાનિકો લાંબા સમયથી માનતા હતા કે બરફ માત્ર ઉપરથી એટલે કે સૂર્યની ગરમી અને ગરમ હવાને કારણે પીગળે છે. જો કે, ‘ઓશન્સ મેલ્ટિંગ ગ્રીનલેન્ડ’ જેવા વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે સમુદ્રના ગરમ પ્રવાહો ગ્રીનલેન્ડના ગ્લેશિયર્સને નીચેથી એટલે કે સમુદ્રના પેટાળમાંથી કોતરી રહ્યા છે.
ગ્રીનલેન્ડનો સૌથી મોટો ગ્લેશિયર ‘જેકોબશાવન’જે સૌથી વધુ પ્રમાણમાં બરફ મુક્ત કરે છે, તે છેલ્લા ૨૦ વર્ષથી સતત પીછેહઠ કરી રહ્યો છે. જ્યારે દરિયાનું તાપમાન થોડું ઘટે છે ત્યારે બરફ થોડો સ્થિર થાય છે, પરંતુ જેમ જ ગરમ પાણીનો પ્રવાહ વધે છે, ગ્લેશિયર તૂટવાની ગતિ તેજ બની જાય છે. મહાસાગરોના વધતા તાપમાનની ગ્લેશિયર્સ પર થતી આ ઝડપી અને ઊંડી અસર વૈજ્ઞાનિકોની ધારણા કરતાં પણ વધુ ઝડપી છે.
ભવિષ્યની આશંકાઓ અને વૈશ્વિક અપીલ
ગ્રીનલેન્ડની બરફની ચાદર એન્ટાર્કટિકા પછી વિશ્વની બીજા નંબરની સૌથી મોટી બરફની ચાદર છે, જે આશરે ૧૭ લાખ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને આવરી લે છે. છેલ્લા લગભગ ૩૦ વર્ષથી ગ્રીનલેન્ડમાં શિયાળા દરમિયાન જેટલો નવો બરફ બને છે, તેના કરતાં ઉનાળામાં પીગળવાનું પ્રમાણ સતત વધારે રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિકો ચેતવણી આપે છે કે જો ગ્રીનલેન્ડનો આ સમગ્ર બરફ સંપૂર્ણપણે પીગળી જશે, તો દુનિયાભરના સમુદ્રોની સપાટીમાં ૬ મીટર (આશરે ૨૦ ફૂટ) જેટલો ભયાનક વધારો થઈ શકે છે. જો આવું થશે તો મુંબઈ, ન્યૂયોર્ક, લંડન, અને ટોક્યો જેવા વિશ્વના અગ્રણી દરિયાકાંઠાના મહાનગરો સંપૂર્ણપણે પાણીમાં ડૂબી જશે.
આ સંશોધન વૈશ્વિક નેતાઓ અને નીતિ ઘડવૈયાઓ માટે એક મોટો વેક-અપ કોલ (ચેતવણી) છે. કાર્બન ઉત્સર્જનમાં તાત્કાલિક ઘટાડો કરવો અને ગ્રીનહાઉસ વાયુઓ પર નિયંત્રણ મેળવવું એ હવે માત્ર પર્યાવરણીય ચર્ચાનો વિષય નથી, પરંતુ પૃથ્વીના અસ્તિત્વ માટે અનિવાર્ય શરત બની ગઈ છે. જો સમયસર પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો ગ્રીનલેન્ડના આ પીગળતા પહાડો વૈશ્વિક સ્તરે એવી આપત્તિ લાવશે જેનો સામનો કરવો માનવજાત માટે અશક્ય બની જશે.