સરોવર ફાટવું, હિમસ્ખલન થવું અને ભારે પાણીનો પ્રવાહ નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ ધસી આવવો-આ તમામ કારણોસર પહાડી વિસ્તારોમાં વસેલા લોકો અને વસાહતોને ભારે નુકસાન થવાની આશંકા રહે છે. તાજેતરમાં રસુવાની ભોટેકોશી/ત્રિશૂલી નદીમાં આવેલા ભીષણ પૂરે પણ આ જોખમ ફરી એકવાર સામે લાવ્યું છે.

1. નેપાળનો હિમાલય વિસ્તાર કેમ સંવેદનશીલ છે?

નેપાળ-ચીન સરહદનો હિમાલય વિસ્તાર તેની વિશિષ્ટ ભૂપૃષ્ઠરચના માટે જાણીતો છે. અહીં ઊંચા પર્વતો, ઢોળાવવાળા વિસ્તારો અને હિમનદીઓ આવેલા છે. આવા ભૂગોળીય વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ, હિમસ્ખલન અથવા હિમનદીઓ સાથે જોડાયેલા ફેરફારોની અસર ઝડપથી જોવા મળી શકે છે.આ વિસ્તારમાં અનેક જગ્યાએ વસાહતો પણ આવેલા ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં સ્થિત છે. તેથી કુદરતી આફત આવે ત્યારે પાણી, કાદવ અને પથ્થરોનો પ્રવાહ વસાહતો સુધી પહોંચવાની શક્યતા વધી જાય છે.

2. ગ્લૅશિયલ સરોવરો એટલે શું?

હિમનદીઓના વિસ્તારમાં બરફ પીગળવાથી અથવા હિમનદીઓની આસપાસ પાણી એકત્ર થવાથી બનતા સરોવરોને ગ્લૅશિયલ સરોવરો અથવા હિમતાલ કહેવામાં આવે છે.

તિબેટના વિસ્તારમાં આવા ઘણાં હિમનદીજન્ય સરોવરો આવેલા છે. તેમની સ્થિતિમાં સમયાંતરે ફેરફાર થઈ શકે છે. જો કોઈ સરોવરમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે અથવા તેની કુદરતી રચનામાં ફેરફાર થાય, તો તે જોખમી બની શકે છે.

3. હિમતાલ ફાટે ત્યારે શું થાય છે?

ગ્લૅશિયલ સરોવર ફાટવાની ઘટનાને ગંભીર કુદરતી જોખમ માનવામાં આવે છે. સરોવરનું પાણી અચાનક બહાર નીકળે ત્યારે તે ખૂબ જ ઝડપથી નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ આગળ વધી શકે છે.

નેપાળ તરફના ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં અનેક વસાહતો આવેલી હોવાથી આવા અચાનક પાણીના પ્રવાહથી જાનમાલને નુકસાન થવાની આશંકા રહે છે.

4. હિમસ્ખલન પણ મોટું કારણ

હિમાલય વિસ્તારમાં હિમસ્ખલન પણ કુદરતી આફતોનું મહત્વનું કારણ છે. પર્વતો પરથી બરફ, પથ્થરો અને અન્ય સામગ્રી નીચે ધસી આવે ત્યારે નદીના પ્રવાહમાં અચાનક વધારો થઈ શકે છે.આવી સ્થિતિમાં નદીનું પાણી ઝડપથી વધે અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પૂર જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે.

5. તાપમાનમાં વધારો કેમ ચિંતાજનક છે?

નેપાળની નૅશનલ ડિઝાસ્ટર રિસ્ક રિડક્શન ઍન્ડ મૅનેજમેન્ટ ઑથોરિટીના ઍક્ઝિક્યુટિવ ચીફ ધર્મરાજ ઉપ્રેતીના જણાવ્યા મુજબ, અગાઉના અનુભવોને ધ્યાનમાં રાખતાં ઉચ્ચ હિમાલય વિસ્તારમાં તાપમાનમાં વધારો અને તેના કારણે થતા ફેરફારોને આ પ્રકારની ઘટનાઓનું એક કારણ માનવામાં આવી શકે છે.તાપમાનમાં ફેરફાર થવાથી હિમનદીઓ અને ગ્લૅશિયલ સરોવરોની સ્થિતિ પર અસર થઈ શકે છે. પરિણામે આ વિસ્તારોમાં કુદરતી જોખમોની શક્યતા વધી શકે છે.

6. ત્રિશૂલી નદીમાં અચાનક આવ્યું પૂર

બુધવારે સવારે રસુવાની ભોટેકોશી/ત્રિશૂલી નદીમાં ભીષણ પૂર આવ્યું હતું. આ પૂરની અસર માત્ર એક વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત રહી નહોતી.રસુવા, નુવાકોટ, ધાદિંગ, ગોરખા અને ચિતવન સહિત અનેક જિલ્લાઓ તેની અસર હેઠળ આવ્યા હતા. અચાનક આવેલા આ પૂરે પહાડી વિસ્તારોમાં કુદરતી આફત કેટલી ઝડપથી ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે તે ફરી દર્શાવ્યું.

7. પૂરનું મૂળ નેપાળમાં નહીં, તિબેટ તરફ હોવાની શક્યતા

અધિકારીઓના જણાવ્યા પ્રમાણે, ગયા વર્ષની જેમ આ વખતે પણ ત્રિશૂલી નદીમાં આવેલા પૂરના મૂળનું કારણ નેપાળના ભૂભાગમાં નહીં પરંતુ તિબેટ તરફ હોવાનું જણાય છે.તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા હિમનદીજન્ય સરોવરો અને હિમાલયની ભૂપૃષ્ઠરચનાને કારણે ત્યાં થતા ફેરફારોની અસર નેપાળના નીચાણવાળા વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે.

8. સરહદ પારની કુદરતી આફતનું જોખમ

આ સમગ્ર પરિસ્થિતિનું સૌથી મહત્વનું પાસું એ છે કે કુદરતી આફતનું કારણ એક દેશમાં અને તેની અસર બીજા દેશમાં થઈ શકે છે.તિબેટ તરફ હિમતાલમાં ફેરફાર થાય અથવા અચાનક પાણીનો પ્રવાહ સર્જાય તો તે નેપાળ તરફના ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં નદીઓ મારફતે ઝડપથી પહોંચી શકે છે. તેથી નેપાળ-ચીન સરહદનો હિમાલય વિસ્તાર કુદરતી જોખમની દૃષ્ટિએ અત્યંત સંવેદનશીલ બની રહે છે.

9. વસાહતો માટે કેમ મોટું જોખમ?

નેપાળ તરફના હિમાલય વિસ્તારમાં ઘણા લોકો ઢોળાવવાળા વિસ્તારોમાં વસે છે. આવી જગ્યાઓ નદી, પહાડ અને હિમનદીઓની નજીક હોવાથી પૂર અને ભૂસ્ખલનની અસર ઝડપથી થઈ શકે છે.અચાનક પાણીનો પ્રવાહ, હિમસ્ખલન અને ભૂસ્ખલન એકસાથે થાય તો રસ્તાઓ, વસાહતો અને અન્ય વિસ્તારો સુધી તેની અસર પહોંચી શકે છે.

10. વારંવાર આવી દુર્ઘટનાઓ કેમ બને છે?

નેપાળમાં આવી ઘટનાઓ પાછળ એક જ કારણ જવાબદાર નથી. હિમાલયની ભૂપૃષ્ઠરચના, ગ્લૅશિયલ સરોવરોની બદલાતી સ્થિતિ, હિમસ્ખલન અને ઉચ્ચ હિમાલય વિસ્તારમાં તાપમાનમાં વધારો-આ તમામ પરિબળો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.ખાસ કરીને તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા હિમતાલમાં થતા ફેરફારોની અસર નેપાળના નદી વિસ્તારો સુધી પહોંચવાની શક્યતા રહે છે. તેથી નેપાળમાં ખાસ કરીને સરહદી હિમાલય વિસ્તારમાં પૂર અને ભૂસ્ખલનનું જોખમ વારંવાર જોવા મળે છે.

નેપાળમાં વારંવાર બનતી વિનાશક કુદરતી આફતો પાછળ હિમાલયની સંવેદનશીલ ભૂપૃષ્ઠરચના અને ગ્લૅશિયલ સરોવરોની બદલાતી સ્થિતિ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તિબેટ વિસ્તારમાં આવેલા હિમનદીજન્ય સરોવરોમાં થતા ફેરફારોની અસર નેપાળના નદી વિસ્તારો સુધી પહોંચી શકે છે.તાજેતરમાં ત્રિશૂલી નદીમાં આવેલા ભીષણ પૂરે પણ આ જોખમને ફરી ઉજાગર કર્યું છે. ઉચ્ચ હિમાલય વિસ્તારમાં તાપમાનમાં વધારો અને તેના કારણે થતા કુદરતી ફેરફારોને ધ્યાનમાં લેતાં, આવા વિસ્તારોમાં પૂર, હિમસ્ખલન અને ભૂસ્ખલનનું જોખમ ગંભીર બની રહે છે.