'પ્રાઇમોજેનિચર'નો નિયમ માત્ર ગાદી માટે લાગુ પડશે: મિલકતો ઉપર તમામ વારસદારોનો હક્ક, કપૂરથલાના મહારાજા પરમજીત સિંહના વંશજો વચ્ચે 49 વર્ષથી ચાલતા વિવાદનો અંત
સુપ્રીમ કોર્ટે મહારાજાઓની સંપત્તિ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 'પ્રાઇમોજેનિચર' (સૌથી મોટા પુત્રને ઉત્તરાધિકાર)નો નિયમ માત્ર રાજગાદી પૂરતો સીમિત છે.
કોર્ટે જણાવ્યું કે પૂર્વ મહારાજાઓની ખાનગી અને શાહી સંપત્તિનું વિભાજન હિન્દુ અથવા મુસ્લિમ ઉત્તરાધિકાર કાયદા મુજબ તમામ કાયદેસરના વારસદારો વચ્ચે થવું જોઈએ.
જસ્ટિસ પંકજ મિથલ અને જસ્ટિસ એસ.વી.એન. ભટ્ટીની બેન્ચે હાઈકોર્ટના તે આદેશને ફગાવી દીધો હતો જેમાં સંપત્તિના ઉત્તરાધિકારમાં પ્રાઇમોજેનિચરના નિયમને માન્ય રખાયો હતો. આ ચુકાદા સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે કપૂરથલાના મહારાજા પરમજીત સિંહના વંશજો વચ્ચે છેલ્લા 49 વર્ષથી ચાલી રહેલા લાંબા કાનૂની વિવાદ પર પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે કે સૌથી મોટા પુત્રે હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર કાયદા અનુસાર અન્ય કાયદેસરના વારસદારો સાથે સંપત્તિની વહેંચણી કરવી પડશે. કોર્ટે નોંધ્યું કે મહારાજા દ્વારા ભારત સરકાર સાથે કરાયેલા મર્જર એગ્રીમેન્ટમાં પ્રાઇમોજેનિચરનો નિયમ માત્ર રાજગાદીના ઉત્તરાધિકાર પૂરતો જ સાચવવામાં આવ્યો હતો.
મર્જર એગ્રીમેન્ટમાં મહારાજાની ખાનગી વ્યક્તિગત સંપત્તિઓ અંગે આ નિયમની કોઈ ખાતરી આપવામાં આવી ન હતી. કોર્ટે જણાવ્યું કે જ્યારે શાસકોએ મર્જર એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા, ત્યારે તેમણે તેમનું સાર્વભૌમત્વ છોડી દીધું હતું અને બંધારણમાં નિર્ધારિત કેટલાક અધિકારો અને વિશેષાધિકારો સાથે સામાન્ય નાગરિકનો દરજ્જો સ્વીકાર્યો હતો.
બેન્ચે નોંધ્યું કે ભલે આવી વ્યક્તિને 'શાસક' તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે, પરંતુ તેમની પાસે કોઈ પ્રદેશ નથી અને તેઓ કોઈ પ્રજા પર સાર્વભૌમત્વ ધરાવતા નથી. તેઓ અમુક વિશેષાધિકારો સાથે ભારતના માત્ર એક નાગરિક છે કારણ કે તેમણે અથવા તેમના પૂર્વજોએ તેમનો પ્રદેશ અને સત્તા ભારત સંઘને સોંપી દીધી હતી. કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આ શાસકો માત્ર નામ પૂરતા જ હતા, જેઓ “પ્રજા વિનાના રાજા” હતા. આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના સિંગલ જજ અને ડિવિઝન બેન્ચના તે ચુકાદાને ગેરકાયદેસર અને કાયદાકીય રીતે અસમર્થનીય ગણાવ્યો જેમાં કહેવાયું હતું કે મહારાજાની સંપત્તિમાં પ્રાઇમોજેનિચરનો નિયમ લાગુ પડશે.
શું છે 'પ્રાઇમોજેનિચર'નો નિયમ?
પ્રાઇમોજેનિચર એટલે ઉત્તરાધિકારનો એવો નિયમ જેમાં પરિવારના સૌથી મોટા પુત્રને જ રાજગાદી કે સત્તાનો કાયદેસરનો વારસદાર માનવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે રજવાડાઓના કિસ્સામાં આ નિયમ માત્ર 'ગાદી' પૂરતો જ મર્યાદિત છે. આ નિયમ હેઠળ સૌથી મોટા વંશજને ગાદી તો મળી શકે છે, પરંતુ પિતા કે મહારાજાની તમામ સંપત્તિ પર તેનો એકલાનો અધિકાર રહેતો નથી. નિયમ મુજબ અન્ય કાયદેસરના વારસદારોનો પણ સંપત્તિ પર સમાન હક બને છે.
49 વર્ષ જૂના કાનૂની વિવાદનો અંત
આ ચુકાદાથી કપૂરથલાના મહારાજા પરમજીત સિંહના વંશજો વચ્ચેનો મિલકત વિવાદ ઉકેલાયો છે. આ કાનૂની લડાઈ છેલ્લા 49 વર્ષથી કોર્ટમાં ચાલી રહી હતી. હાઈકોર્ટે અગાઉ ચુકાદો આપ્યો હતો કે પ્રાઇમોજેનિચરનો નિયમ સંપત્તિના વિભાજનમાં પણ લાગુ પડશે. પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આ આદેશને ફગાવી દઈને 49 વર્ષ જૂના કેસનો અંત આણ્યો છે અને સૌથી મોટા પુત્ર સિવાયના અન્ય તમામ કાયદેસરના વારસદારોને સમાન હક અને ન્યાય અપાવ્યો છે.
શાસકો હવે 'પ્રજા વિનાના રાજા'
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં નોંધપાત્ર ટિપ્પણી કરતા પૂર્વ રજવાડાઓને 'પ્રજા વિનાના રાજા' ગણાવ્યા છે. કોર્ટે કહ્યું કે આ શાસકોએ જ્યારે ભારત સરકાર સાથે મર્જર એગ્રીમેન્ટ પર હસ્તાક્ષર કર્યા ત્યારે જ પોતાનું સાર્વભૌમત્વ ભારત સંઘને સોંપી દીધું હતું. હવે તેમની પાસે પોતાનો કોઈ પ્રદેશ નથી અને તેઓ કોઈ પ્રજા પર શાસન પણ કરતા નથી. તેઓ હવે નામ પૂરતા રાજા છે અને બંધારણીય વિશેષાધિકારો સાથે માત્ર ભારતના સામાન્ય નાગરિકો જ છે.
ઉત્તરાધિકાર કાયદા હેઠળ વહેંચાશે સંપત્તિ
કોર્ટે ચુકાદામાં જણાવ્યું છે કે મહારાજાની ખાનગી સંપત્તિની વહેંચણી હિન્દુ અથવા મુસ્લિમ ઉત્તરાધિકાર કાયદા મુજબ થવી જોઈએ. મર્જર એગ્રીમેન્ટમાં માત્ર રાજગાદી માટે જ જૂના નિયમો જાળવવાની વાત હતી, ખાનગી મિલકતો માટે નહીં. તેથી, સૌથી મોટા પુત્રે પોતાની પાસે રહેલી મહારાજાની તમામ ખાનગી અને શાહી સંપત્તિ અન્ય કાયદેસરના વારસદારો સાથે ફરજિયાતપણે કાયદા મુજબ વહેંચવી પડશે.