ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય ૨ના શ્લોક ૬૩માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ એક અત્યંત ગહન માનસિક પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરે છે-
क्रोधाद्भवति सम्मोह: सम्मोहात्स्मृतिविभ्रम: ।
स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥
એટલે કે ક્રોધમાંથી મોહ જન્મે છે, મોહથી સ્મૃતિનો ભ્રમ થાય છે, અને અંતે વિવેકનો નાશ થાય છે. આ માત્ર આધ્યાત્મિક ઉપદેશ નથી; આ તો માનવ મનોવિજ્ઞાન અને આધુનિક મેનેજમેન્ટનું શાશ્વત સૂત્ર છે.
આજે વિશ્વભરની સંસ્થાઓ 'Emotional Intelligence', 'Mindful Leadership' અને 'Conflict Resolution' જેવા વિષયો પર કરોડો રૂપિયાનું રોકાણ કરે છે, પરંતુ તેનો મૂળ વિચાર હજારો વર્ષ પહેલાં ભગવદ્ ગીતામાં વ્યક્ત થઈ ચૂક્યો છે.
આજના યુગમાં સૌથી મોટો પડકાર સ્પર્ધા નથી, ટેક્નોલોજી નથી કે બજાર પણ નથી; સૌથી મોટો પડકાર છે પોતાની લાગણીઓનું સંચાલન. માણસ ઘણીવાર પોતાની નિષ્ફળતાથી નહીં, પરંતુ પોતાની અનિયંત્રિત પ્રતિક્રિયાથી હારે છે. એક ક્ષણનો ક્રોધ વર્ષોની મહેનતથી બનાવેલા સંબંધોને તોડી શકે છે, વિશ્વાસને નષ્ટ કરી શકે છે અને યોગ્ય નિર્ણયને ખોટી દિશામાં લઈ જઈ શકે છે.
કોર્પોરેટ જગતમાં પણ અનેક સફળ પ્રોજેક્ટો ટેક્નિકલ ભૂલોથી નહીં, પરંતુ અહંકાર, ગુસ્સો અને સંવાદના અભાવને કારણે નિષ્ફળ ગયા છે. એક મેનેજર જો મીટિંગમાં ગુસ્સે થઈને પોતાના કર્મચારીઓનું અપમાન કરે, તો કદાચ કામ તે દિવસે પૂર્ણ થઈ જાય, પરંતુ ટીમનો આત્મવિશ્વાસ અને સર્જનાત્મકતા ધીમે ધીમે મરી જાય છે.
બીજી તરફ, જે નેતા મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ શાંત રહીને દરેક પક્ષને સાંભળે છે, તે માત્ર સમસ્યાનો ઉકેલ જ લાવતો નથી, પરંતુ લોકોના મનમાં વિશ્વાસ પણ ઊભો કરે છે. આજના માનવ વર્તનમાં પણ આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે સોશિયલ મીડિયાએ પ્રતિક્રિયાની ઝડપ વધારી છે, પરંતુ વિચારવાની ક્ષમતા ઓછી કરી છે.
લોકો પહેલા ગુસ્સો વ્યક્ત કરે છે અને પછી વિચાર કરે છે. ગીતા આ ક્રમને ઉલટાવી દેવાનું શીખવે છે-પહેલા વિચાર, પછી પ્રતિભાવ. નવી દ્રષ્ટિએ જોવામાં આવે તો ક્રોધ એ દુશ્મન નથી; તે એક સંકેત છે કે આપણા મનમાં કોઈ અપેક્ષા, અસુરક્ષા અથવા અહંકાર ઘાયલ થયો છે. તેથી ક્રોધને દબાવવાની નહીં, પરંતુ સમજવાની જરૂર છે.
સાચો લીડર તે નથી જે પોતાના ગુસ્સાથી લોકોને ડરાવે; સાચો લીડર તે છે જે પોતાના સંયમથી લોકોને પ્રેરણા આપે. સંયમ એટલે મૌન રહેવું નહીં, પરંતુ યોગ્ય સમયે યોગ્ય શબ્દ અને યોગ્ય નિર્ણય પસંદ કરવાની ક્ષમતા. અંતે, સફળ સંચાલનનું રહસ્ય સત્તામાં નથી, સંયમમાં છે; કારણ કે જે વ્યક્તિ પોતાના મનનું નેતૃત્વ કરી શકે છે, તે જ વિશ્વાસપૂર્વક પોતાની ટીમ, પોતાની સંસ્થા અને આખા સમાજને પણ યોગ્ય દિશા આપી શકે છે.
(નિધિ દિવાસળીવાળા નવી પેઢીની તેજસ્વી લેખિકા છે. સુરતસ્થિત વીર નર્મદ યુનિવર્સિટીના સ્નાતક નિધિના બે પુસ્તકો કાવ્યસંગ્રહ 'ઝરણી' અને ચિંતનકણિકાના સંગ્રહ 'નિજાનંદ' ઉપરાંત 'થોડામાં ઘણું' મોટીવેશનલ સુવિચારોને પણ વાચકોએ વખાણ્યા છે. માનવ સંબંધો, સ્વભાવ અને સમાજ વ્યવસ્થા ઉપર આધારિત એક લેખમાળા એમના સોશિયલ મીડિયા ઉપર નિયમિત પ્રસિદ્ધ થાય છે. આ કોલમમાં એ મહાભારત અને ગીતા ઉપર આધારિત વહીવટ તેમજ મોટીવેશનને લગતી વાતો સરળ ભાષામાં સમજાવે છે.)