Central Asia Silk Seven OTS: મધ્ય એશિયા એકવાર ફરી વૈશ્વિક રાજનીતિનો અખાડો બની શકે છે. એક તરફ અમેરિકાનું 'સિલ્ક સેવન પ્લસ' છે તો બીજી તરફ તુર્કીનું OTS છે. અમેરિકા સમર્થિત એક નવી પ્રાદેશિક પહેલ સિલ્ક સેવન પ્લસ આ દિવસોમાં વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં ચર્ચાનો વિષય બનેલી છે. આ પ્રસ્તાવનો હેતુ કઝાકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન અને તુર્કમેનિસ્તાનને અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાન સાથે જોડીને એક નવો આર્થિક બ્લોક તૈયાર કરવાનો છે.
આગળ જતાં અઝરબૈજાનને પણ આમાં સામેલ કરવાની વાત થઈ રહી છે.
પરંતુ સવાલ એ છે કે શું મધ્ય એશિયાને ખરેખર કોઈ નવા સંગઠનની જરૂર છે જ્યારે પહેલાથી જ ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ તુર્કિક સ્ટેટ્સ (OTS) જેવું મંચ હાજર છે જે સમાન ઇતિહાસ, ભાષા અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ પર આધારિત છે? ખરેખર સિલ્ક સેવનનો આખો વિચાર Connectivity પર ટકેલો છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય મધ્ય એશિયાને દરિયાઈ માર્ગોથી જોડવાનો છે જેથી આ વિસ્તાર બ્લેક સી અને અરબ સાગર સુધી સીધી પહોંચ બનાવી શકે. સમર્થકોનું માનવું છે કે જો અફઘાનિસ્તાન સ્થિર થાય છે તો આ ક્ષેત્ર યુરેશિયાનું મોટું વ્યાપારી કેન્દ્ર બની શકે છે.
ચીન-રશિયાને ઘેરવા માટે અમેરિકાનો નવો માસ્ટર પ્લાન!
તાજેતરના મહિનાઓમાં આની ઝાંખી પણ જોવા મળી. કઝાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ કાસિમ-જોમાર્ટ તોકાયેવ અને ઉઝબેકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ શવકત મિર્ઝીયોયેવે પાકિસ્તાનની મુલાકાતો લીધી છે જ્યાં પ્રાદેશિક Connectivity અને વ્યાપારને લઈને વાતચીત થઈ. અમેરિકાના વ્યૂહાત્મક નિષ્ણાતો આને ચીન અને રશિયાના પ્રભાવને સંતુલિત કરવાની તક માની રહ્યા છે. પરંતુ અસલી પડકાર અહીંથી જ શરૂ થાય છે.
સિલ્ક સેવન જે દેશોને જોડવાની વાત કરે છે તેઓ સાંસ્કૃતિક અને ભાષાકીય રીતે ખૂબ અલગ છે. મધ્ય એશિયાના મોટાભાગના દેશો તુર્કિક ભાષા બોલે છે જ્યારે તાજિકિસ્તાન ફારસી પ્રભાવ ધરાવતો દેશ છે અને પાકિસ્તાનની સામાજિક-સાંસ્કૃતિક ઓળખ અલગ છે. આવા સમયમાં સવાલ એ ઊઠે છે કે શું માત્ર ભૌગોલિક નિકટતા લાંબા સમય સુધી રાજકીય એકતા જાળવી રાખી શકે? અહીં જ OTS નું Model અલગ દેખાય છે.
તુર્કી, અઝરબૈજાન, કઝાકિસ્તા, કિર્ગિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશોનું આ સંગઠન સમાન તુર્કિક વિરાસત પર આધારિત છે. તાજેતરમાં જ યોજાયેલા OTS શિખર સંમેલનમાં સાંસ્કૃતિક વિરાસત, યુવાઓના આદાન-પ્રદાન અને તુર્કી હેરિટેજ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ જેવા નિર્ણયોએ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યો કે આ સંગઠન માત્ર વ્યાપાર નહીં, પરંતુ એક સમાન ઓળખ ઊભી કરવાનો પ્રયત્ન કરી રહ્યું છે. જોકે OTS ની અંદર પણ મતભેદો છે. કઝાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ તોકાયેવે સ્પષ્ટ કહ્યું કે આ કોઈ સૈન્ય કે ભૂ-રાજકીય ગઠબંધન નથી પરંતુ સહયોગનું મંચ છે. બીજી તરફ અઝરબૈજાનના રાષ્ટ્રપતિ ઇલ્હામ અલીયેવે આને ૨૧મી સદીનું પ્રભાવશાળી ભૂ-રાજકીય કેન્દ્ર બનાવવાની વાત કહી.
શું છે અમેરિકાનો ‘Silk Seven’ પ્લાન?
એટલે કે એક તરફ સિલ્ક સેવન છે જે આર્થિક કોરિડોર અને વ્યાપારી તકો પર આધારિત છે. બીજી તરફ OTS છે જે સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાગત જોડાણને પોતાની તાકાત માને છે.
આમાં મધ્ય એશિયાના ૫ દેશો કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, તુર્કમેનિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાનની સાથે-સાથે અફઘાનિસ્તાન અને પાકિસ્તાનને જોડવાની યોજના છે. આ સિવાય અઝરબૈજાનને પણ જોડી શકાય છે.
તેનો હેતુ ચારેય બાજુથી જમીનથી ઘેરાયેલા મધ્ય એશિયાને નવા Trade Corridor દ્વારા બ્લેક સી અને અરબ સાગરના બંદરો સાથે જોડવાનો છે.
પરંતુ આ Group માં સાંસ્કૃતિક અને ભાષાકીય વિવિધતા ખૂબ વધારે છે. તુર્ક ભાષા, ફારસી ભાષા અને ઇન્ડો-આર્યન ભાષા બહુલ દેશો છે. અફઘાનિસ્તાનમાં અસ્થિરતા પણ એક મોટો પડકાર છે.
તુર્કીનું OTS શું છે?
આ એક પહેલાથી સક્રિય સંગઠન છે જે સમાન સંસ્કૃતિ અને ઓળખ પર આધારિત છે. આમાં અઝરબૈજાન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, તુર્કી અને ઉઝબેકિસ્તાન જેવા દેશો છે.
આ દેશો અંદરોઅંદર સમાન ભાષા, ઇતિહાસ અને સંસ્કૃતિ (તુર્ક વિરાસત) દ્વારા જોડાયેલા છે. આ Group ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને સાંસ્કૃતિક વિરાસત દ્વારા રાજકીય અને આર્થિક સહયોગ વધારી રહ્યું છે. આ સંગઠનમાં તુર્કીની ભૂમિકા સૌથી મોટી છે.
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે મધ્ય એશિયા કદાચ કોઈ એક Model ને પસંદ કરવાના બદલે બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવી રાખવાનો પ્રયત્ન કરશે. ઇતિહાસ પણ આ જ દર્શાવે છે. સદીઓ સુધી આ વિસ્તાર કાયમી ગઠબંધનો કરતાં વધુ પરિવર્તનશીલ સંબંધો અને બદલાતા વ્યાપારી માર્ગો દ્વારા સમૃદ્ધ થતો રહ્યો છે.
મધ્ય એશિયા માટે આ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે?
મધ્ય એશિયામાં રશિયાનો પ્રભાવ ધીમે-ધીમે ઓછો થઈ રહ્યો છે અને ચીન ત્યાં ઝડપથી પોતાનો દબદબો વધારી રહ્યું છે. અમેરિકા આને લઈને ચિંતિત છે. મધ્ય એશિયાના દેશો નથી ઈચ્છતા કે તેઓ રશિયાના પ્રભાવમાંથી નીકળીને સંપૂર્ણપણે ચીનના નિયંત્રણમાં આવી જાય. તેથી તેઓ અમેરિકા દ્વારા સમર્પિત ‘સિલ્ક સેવન’ જેવા વિકલ્પો તરફ પણ જોઈ રહ્યા છે. સંભવ છે કે આગામી વર્ષોમાં મધ્ય એશિયાની અસલી તાકાત આ બેવડી વ્યૂહરચનામાં દેખાય જ્યાં રસ્તાઓ અને રેલ લાઈનો આર્થિક વિકાસ લાવે અને સમાન ઓળખ રાજકીય સ્થિરતાને મજબૂતી આપે.
ભૂ-રાજકીય નિષ્ણાત કેન મોરિયાસુનું કહેવું છે કે મધ્ય એશિયાના દેશોને આ બંનેમાંથી કોઈ એકને પસંદ કરવાની જરૂર નથી. સિલ્ક સેવન તેમને માળખાકીય સુવિધા, Connectivity અને વ્યાપાર (આર્થિક લાભ) આપશે. જ્યારે OTS તેમને પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખ અને રાજકીય એકજૂથતા (આંતરિક મજબૂતી) આપશે.