આ ખતરો અત્યાર સુધીના સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનોનો છે.

વાસ્તવમાં, કોરલ રીફ વધુ એક મોટા આબોહવાકીય આંચકાનો સામનો કરી શકે છે. આ વર્ષના અંતમાં બનનાર એક ખૂબ જ શક્તિશાળી 'અલ નીનો' સમુદ્રનું તાપમાન વધારી શકે છે, જેના કારણે પહેલેથી જ નબળી પડી ચૂકેલી કોરલ ઇકોસિસ્ટમના વધુ પ્રમાણમાં બ્લીચ થવાનું અને નાશ પામવાનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

અલ નીનો અને મૂંગાની ખડકો

• અલ નીનો હવામાન સાથે જોડાયેલી એક કુદરતી ઘટના છે, જેમાં મધ્ય અને પૂર્વીય ટ્રોપિકલ પ્રશાંત મહાસાગરમાં પાણી અસામાન્ય રીતે ગરમ થઈ જાય છે. તેની અસર પ્રશાંત મહાસાગરથી ઘણી આગળ સુધી થાય છે, જેના કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં હવામાનની સ્થિતિ અને તાપમાનમાં ફેરફાર થાય છે.
• કોરલ રીફ માટે સૌથી મોટો ખતરો લાંબા સમય સુધી સમુદ્રનું ગરમ રહેવું છે.
• કોરલ સૂક્ષ્‍મ શેવાળ એટલે કે એલ્ગી સાથે મળીને રહે છે, જે તેમને ઊર્જા આપે છે. જ્યારે પાણી ખૂબ વધારે ગરમ થઈ જાય છે, ત્યારે કોરલ આ શેવાળને બહાર કાઢી દે છે અને સફેદ થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને 'બ્લીચિંગ' કહેવામાં આવે છે.
• બ્લીચ થયેલો કોરલ જરૂરી નથી કે મૃત્યુ પામ્યો જ હોય. પરંતુ લાંબા સમય સુધી ગરમીનો તણાવ કોરલને મારી શકે છે, જ્યારે વારંવાર બ્લીચિંગ થવાથી તેઓ વધુ નબળા બની જાય છે. આજની રીફ આબોહવા પરિવર્તનને કારણે પહેલેથી જ વધુ ગરમ પરિસ્થિતિથી શરૂઆત કરી રહી છે.

અલ નીનો શા માટે વધુને વધુ શક્તિશાળી બની રહ્યા છે?

• 1,000 વર્ષ જૂના કોરલ અથવા મૂંગાની ખડકોના રેકોર્ડમાંથી આબોહવા પરિવર્તનના સંકેતો મળે છે. પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીના તાપમાનના વિશ્લેષણથી એ પુરાવા વધુ મજબૂત થાય છે કે મનુષ્યોને કારણે થઈ રહેલું ગ્લોબલ વોર્મિંગ અલ નીનોની ઘટનાઓને વધુ વધારી રહ્યું છે.
• એન આર્બરમાં મિશિગન યુનિવર્સિટીમાં કાર્યરત જુલિયા કોલ એક પેલિયોક્લાઇમેટોલોજિસ્ટ છે, જે પૃથ્વીની પ્રાચીન આબોહવાનો અભ્યાસ કરવા માટે કોરલનો ઉપયોગ કરે છે. તેમના માટે પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી વધી રહેલી શક્તિશાળી અલ નીનોની ઘટના કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી.

એવું લાગે છે કે આ સમગ્ર સદી દરમિયાન ચાલનારા એવા શક્તિશાળી અલ નીનો ઇવેન્ટ્સની પેટર્નનો ભાગ છે, જે મનુષ્યોને કારણે થઈ રહેલા આબોહવા પરિવર્તનના કારણે ગ્રહ ગરમ થતાં વધુ વાર આવી રહ્યા છે. આ કોઈ સંયોગ લાગતો નથી. – જુલિયા કોલ, પેલિયોક્લાઇમેટોલોજિસ્ટ

પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીના તાપમાનનો અભ્યાસ

• આ વાત કોલ અને તેમના સાથીઓના તે સ્ટડી પર આધારિત છે, જેમાં તેમણે 'સાયન્સ' જર્નલમાં પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલ માટે ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પહેલાંના એક હજાર વર્ષના સમયગાળામાં પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરની સપાટીના તાપમાનનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.
• ગાલાપાગોસ દ્વીપસમૂહના કોરલ કંકાલોના વિશ્લેષણ અનુસાર, પાછલી સદીમાં શક્તિશાળી અલ નીનોની ઘટનાઓ તે 1,000 વર્ષની સરખામણીમાં વધુ વાર જોવા મળી છે, જ્યારે મનુષ્યો દ્વારા ગ્રીનહાઉસ-ગેસ ઉત્સર્જનને કારણે ગ્રહનું તાપમાન વધવાનું શરૂ થયું નહોતું.

આવનારા અનેક વર્ષો સુધી અલ નીનોનો ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેશે

અનેક ક્લાઇમેટ મોડલ દર્શાવે છે કે આ સદીમાં આબોહવા પરિવર્તન સાથે વધુ વાર શક્તિશાળી અલ નીનો આવવાનો આ ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેશે. આ ઘટનાઓથી વિશ્વના સરેરાશ તાપમાનમાં થોડા સમય માટે વધારો થાય છે અને વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં હવામાન પર અસર પડે છે, જેના કારણે ઇકોસિસ્ટમ અને અર્થતંત્ર પર પણ અસર થાય છે.

આપણે વિચારવું પડશે કે વધુ સારી તૈયારી કેવી રીતે કરી શકાય, જેથી આ ઘટનાઓ આપણા માટે એટલી વિનાશક ન બને. – જુલિયા કોલ, મિશિગન યુનિવર્સિટી

કોરલ આપણને ભૂતકાળ જોવા માટે ટાઇમ મશીન આપે છે

જોકે, સમુદ્ર અને વાતાવરણ વચ્ચેની જે પ્રક્રિયાઓ અલ નીનોની ઘટનાઓને જન્મ આપે છે તે જટિલ છે, તેથી આ સદીમાં પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનના ચક્ર કેવી રીતે બદલાશે તે અંગે હજુ પણ અનિશ્ચિતતા છે. કોલ કહે છે, 'કોરલ આપણને ભૂતકાળ જોવા માટે એક ટાઇમ મશીન આપે છે. તેઓ આપણને ભવિષ્ય જોવા માટે ટાઇમ મશીન આપતા નથી.'

પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઉતાર-ચઢાવ

• અલ નીનો ઉષ્ણકટિબંધીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં ગરમ અને ઠંડા તાપમાન વચ્ચે થતા કુદરતી ઉતાર-ચઢાવનો ગરમ તબક્કો છે, જેને અલ નીનો-સધર્ન ઓસિલેશન (ENSO) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ જૂનમાં પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનોની સ્થિતિ બની અને અનુમાનો દર્શાવે છે કે તે ખૂબ મોટા અંતરથી રેકોર્ડ તોડનારી ઘટના બનવા જઈ રહી છે અને તે માત્ર 11 વર્ષમાં ત્રીજો શક્તિશાળી અલ નીનો હશે. આવું અગાઉ ક્યારેય જોવા મળ્યું નથી.
• આનાથી એ જૂની ચર્ચાને ફરી વેગ મળ્યો છે કે શું મનુષ્યોને કારણે થઈ રહેલા આબોહવા પરિવર્તને અલ નીનોની ઘટનાઓની તીવ્રતા અને વારંવાર થવાની આવૃત્તિ વધારી છે.
• આ સવાલનો જવાબ આપવો કેટલાક કારણોસર મુશ્કેલ રહ્યો છે. ENSOને ચલાવતા પવનો અને પાણી વચ્ચેના જટિલ ફીડબેકને સંપૂર્ણ રીતે સમજવામાં કમ્પ્યુટર મોડલ માટે મુશ્કેલી પડે છે. સાથે જ, વીસમી સદી પહેલાં ટ્રોપિકલ પેસિફિકના દૂરના વિસ્તારોમાં તાપમાનના વિશ્વસનીય માપ ખૂબ ઓછા મળે છે, જેના કારણે એ અનિશ્ચિતતા રહે છે કે મનુષ્યોને કારણે થતા વોર્મિંગની અસર વિના ENSOનું વર્તન કેવું હતું.

અલ નીનોનું કેન્દ્ર જણાવવા માટે મૂંગાની ખડકો

• પુરા-આબોહવા વૈજ્ઞાનિકો એટલે કે પેલિયોક્લાઇમેટોલોજિસ્ટ્સ ENSOના રેકોર્ડને વધુ પાછળના સમય સુધી લઈ જવા માટે પ્રશાંત મહાસાગરના તાપમાનના પ્રોક્સી માપ, જેમ કે વૃક્ષોના વલયો અને દરિયાઈ અવશેષોનો ઉપયોગ કરે છે. કોરલ એટલે કે મૂંગા ખાસ કરીને ઉપયોગી હોય છે, કારણ કે તેમની વૃદ્ધિમાંથી મહિના દર મહિને થતા ફેરફારો નોંધાય છે, જે અલ નીનો જેવી ટૂંકા સમય સુધી ચાલતી ઘટનાઓની ઓળખ માટે જરૂરી હોય છે.
• અમેરિકાના લોસ એન્જલસમાં યુનિવર્સિટી ઓફ સધર્ન કેલિફોર્નિયાના પુરા-આબોહવા વૈજ્ઞાનિક જુલિયન એમિલી-ગે આ સ્થિતિની સરખામણી એવા ડૉક્ટર સાથે કરે છે, જે કોઈ વ્યક્તિના ધબકારા માપવા માટે સ્ટેથોસ્કોપ તેના પગના ઘૂંટણની નીચેના ભાગ પર રાખે.
• કોલનું કહેવું છે કે પૂર્વીય પ્રશાંત વિસ્તારમાં ગાલાપાગોસ દ્વીપસમૂહ અલ નીનોના કેન્દ્રને માપવા માટે સૌથી યોગ્ય સ્થળે આવેલો છે. પરંતુ સમુદ્રના આ વિસ્તારમાં ખૂબ કઠોર પરિસ્થિતિઓ હોવાના કારણે ત્યાં ખૂબ ઓછા કોરલ જ વિકસી શકે છે.

2024નું બ્લીચિંગ એક ચેતવણી

• 2024ની બ્લીચિંગની ઘટના એક ચેતવણી હતી. આ નવો ખતરો એક અભૂતપૂર્વ ગ્લોબલ બ્લીચિંગ ઘટના બાદ આવ્યો છે, જે 2023માં શરૂ થઈ હતી અને 2024માં વધુ ગંભીર બની હતી. વૈજ્ઞાનિકોએ ઉષ્ણકટિબંધીય મહાસાગરોમાં મોટા પાયે કોરલ બ્લીચિંગ નોંધ્યું હતું, કારણ કે દરિયાઈ ગરમી અસાધારણ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી.
• તેથી, વધુ એક શક્તિશાળી અલ નીનોનો સમય ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. જે રીફ પહેલેથી જ વારંવાર ગરમીના તણાવનો સામનો કરી ચૂકી છે, તે તાપમાનમાં વધુ એક મોટા વધારામાંથી સાજી થવામાં ઓછી સક્ષમ હોઈ શકે છે.

કોરલ રીફ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે

• કોરલ રીફ માછીમારી ઉદ્યોગ, પ્રવાસન અને દરિયાકાંઠાના સમુદાયોને સહારો આપે છે. સાથે જ હજારો દરિયાઈ પ્રજાતિઓ માટે આશ્રય અને પ્રજનન સ્થળ પણ પૂરું પાડે છે. તેઓ કુદરતી અવરોધક તરીકે પણ કામ કરે છે, જે દરિયાકાંઠા પર મોજાં અને વાવાઝોડાંની અસર ઘટાડે છે.
• તેથી, રીફના સ્વાસ્થ્યમાં સતત ઘટાડાથી ખાદ્ય પુરવઠો, લોકોની આજીવિકા અને દરિયાકાંઠાના અર્થતંત્ર પર અસર પડી શકે છે. સંશોધકો અને સંરક્ષણ જૂથો વધુ તાપમાન સહન કરી શકે તેવા કોરલની ઝડપથી શોધ કરી રહ્યા છે.

ગ્રીનહાઉસ ગેસમાં ઘટાડો કરીને કોરલ રીફ બચાવી શકાય

• કોરલ રીફને બચાવવા માટે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવો ખૂબ જરૂરી છે. પ્રદૂષણ ઘટાડવું, દરિયાઈ આવાસોનું રક્ષણ કરવું અને વિનાશક માછીમારીની પ્રવૃત્તિઓને મર્યાદિત કરવાથી પણ આબોહવાકીય આંચકાઓ સહન કરવાની રીફની ક્ષમતામાં સુધારો થઈ શકે છે.
• તેથી, સંભવિત અલ નીનો એવી કોરલ રીફ માટે વધુ એક મોટી કસોટી બની શકે છે, જે પહેલેથી જ પોતાની સહનશક્તિની મર્યાદાની નજીક પહોંચી ચૂકી છે.

ભારતની ચિંતા તેથી વધી

• વાસ્તવમાં, અલ નીનોની સૌથી વધુ અસર ભારતીય ઉપખંડ પર થવાની છે, કારણ કે તે ચોમાસાને નબળું બનાવી દે છે. તેની મોટી અસર સપ્ટેમ્બરથી લઈને 2027ની શરૂઆત સુધી થવાની વાત કહેવામાં આવી રહી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન અલ નીનોના સુપર અલ નીનોમાં પરિવર્તિત થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
• આ સમય ભારતમાં ડાંગર, મકાઈ સહિતના ખરીફ પાકો અને ત્યારબાદ શિયાળામાં રબી પાકોની દૃષ્ટિએ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આવી સ્થિતિમાં એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તેની સૌથી વધુ અસર ખેડૂતો પર થવાની છે. તેના કારણે પાકના ઉત્પાદન પર પણ અસર પડી શકે છે. અલ નીનોના કારણે ક્યાંક પૂર તો ક્યાંક દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.