Government Subsidy Bill Crisis: ઈરાન યુદ્ધના કારણે કાચા તેલની કિંમતમાં ઘણો વધારો થયો છે. આનાથી કેન્દ્ર સરકારના સબસિડી બિલમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે. આ Financial Year માં માત્ર Fertilizer ની સબસિડીનું બિલ ૩.૮ લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે. આ બજેટમાં Fertilizer માટે કરવામાં આવેલી સબસિડીની જોગવાઈ કરતાં લગભગ બમણું છે. સરકારે ૨૦૨૬-૨૭ માં સબસિડી માટે કુલ ૪.૧ લાખ કરોડ રૂપિયા રાખ્યા છે.
સાથે જ Cooking Gas માટે સરકારે ૧૨,૦૮૫ કરોડ રૂપિયાની સબસિડીની જોગવાઈ કરી હતી. પરંતુ આ પણ ઓછી છે કારણ કે સરકારે ગયા વર્ષે Oil Retailer કંપનીઓને ૨૬,००० કરોડ રૂપિયાની ચુકવણી કરી હતી.
એક Report મુજબ દરેક Cooking Gas સિલિન્ડર પર Petroleum કંપનીઓને ૭૦૦ રૂપિયાનું નુકસાન થઈ રહ્યું છે. સરકારે થોડા મહિના પહેલાં Excise Duty માં કાપ મૂક્યો હતો જેનાથી વાર્ષિક ૧ લાખ કરોડ રૂપિયાનો બોજો પડવાની આશંકા છે. Fertilizer Department ના તાજેતરના આંકડા મુજબ જો કિંમત આ જ સ્તરે રહેશે તો યુરિયા અને અન્ય Fertilizer ની સબસિડીનું બિલ ૩.૮ લાખ કરોડ રૂપિયા પહોંચી શકે છે. બજેટમાં આના માટે ૧.૭ લાખ કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
કિંમતોમાં ઉછાળો
વિભાગે બુધવારે મંત્રીઓના Informal Group ને જણાવ્યું કે ઈરાન યુદ્ધ પછી યુરિયાની કિંમતમાં ૧૨૦ ટકાથી વધુનો વધારો થઈ ચૂક્યો છે. આ જ રીતે DAP ની વૈશ્વિક કિંમતમાં ૩૮ ટકા, સલ્ફરની કિંમતમાં ૮૭ ટકા અને એમોનિયાની કિંમતમાં ૮૪ ટકાનો વધારો થયો છે. એટલું જ નહીં, ડૉલર સામે રૂપિયાની કિંમતમાં ઘટાડાથી ૬ ટકા વધારાનો ખર્ચ વધી ગયો છે.
ભારત DAP, પોટાશ અને NPK જેવા Fertilizers માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે. દેશમાં યુરિયાનો વાર્ષિક વપરાશ આશરે ૪૦ મિલિયન ટન છે. આમાંથી આશરે ૮ થી ૧૦ મિલિયન ટનની આયાત થાય છે. DAP ના કિસ્સામાં આશરે ૬૦ ટકા માંગ આયાતથી પૂરી થાય છે. પરંતુ પોટાશના કિસ્સામાં આપણે સંપૂર્ણપણે આયાત પર નિર્ભર છીએ. ગયા વર્ષે Fertilizer સબસિડી બિલ આશરે ૨.૨ લાખ કરોડ રૂપિયા હતું જે સુધારેલા અંદાજ કરતાં વધુ છે.
ઈરાન સંકટની અસર
યુરિયાની કિંમત ઈરાન યુદ્ધના કારણે ૧૨૦ ટકાથી વધુ ઉછળી છે.
DAP ની વૈશ્વિક કિંમતમાં ૩૮% અને સલ્ફરમાં ૮૭% નો વધારો થયો છે.
ડૉલર સામે રૂપિયામાં ઘટાડાથી ૬% વધારાનો ખર્ચ વધી ગયો છે.
ભારત મોટાભાગના Fertilizers ના કિસ્સામાં આયાત પર નિર્ભર છે.
Food સબસિડી
૨૦૨૨-૨૩ માં Fertilizer પર સબસિડી ૨.૫ લાખ કરોડ રૂપિયાના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ હતી. ત્યારે લાલ સમુદ્રમાં હૂથીઓના આતંકના કારણે Supply પ્રભાવિત થઈ હતી. Food સબસિડી માટે આ વખતે ૨.૩ લાખ કરોડ રૂપિયાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે પરંતુ આ પણ વધી શકે છે. તેનું કારણ એ છે કે Food Corporation of India પાસે ઘઉં અને ચોખાનો વધારાનો Stock છે. આના સુરક્ષિત સંગ્રહનો ખર્ચ વધુ હશે.
માનવામાં આવી રહ્યું છે કે જો Strait of Hormuz માં સ્થિતિ સામાન્ય થાય તો પણ ત્યાંથી જહાજોની અવરજવર Normal થવામાં બે થી ત્રણ મહિના લાગશે. તેલ અને ગેસની Supply સામાન્ય થવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે. કેન્દ્ર સરકારે રાજકોષીય ખાધને GDP ના ૪.૩% રાખવાનો લક્ષ્યાંક રાખ્યો છે. પરંતુ પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી તણાવપૂર્ણ રહેશે તો આ મોરચે પણ સરકારને પડકાર મળી શકે છે.
જોકે અત્યાર સુધી GST Collection મજબૂત રહ્યું છે. એક વરિષ્ઠ અધિકારીએ જણાવ્યું કે સરકારે અત્યાર સુધી Supply ને જાળવી રાખી છે પરંતુ ઈરાનમાં સ્થિતિ સામાન્ય નહીં થાય તો આગામી દિવસોમાં દબાણ વધી શકે છે અને કિંમતો વધી શકે છે. ખાસ કરીને બિન-જરૂરી Segments માં Retail કિંમત વધવાથી વપરાશ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.