ડૉ. મુરલીધર 28મા ડી.એસ. બોરકર મેમોરિયલ લેક્ચરમાં 'વિઝન ઑફ ઈન્ડિયા 2047' વિષય પર બોલી રહ્યા હતા. પોતાના સંબોધનમાં તેમણે કોલેજિયમ વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા, ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં વિલંબ અને અદાલતોમાં વધતા કેસોના બોજને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી.

ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે કોલેજિયમ વ્યવસ્થાનો મૂળ હેતુ ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા જાળવવાનો અને સૌથી યોગ્ય ઉમેદવારોની પસંદગી કરવાનો હતો, પરંતુ હવે આ વાત પર સર્વસંમતિ બનતી જઈ રહી છે કે આ વ્યવસ્થા પોતાના લક્ષ્‍યને સંપૂર્ણ રીતે હાંસલ કરી શકી નથી. તેમણે કહ્યું કે નિમણૂક પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતાનો અભાવ, પસંદગીના સ્પષ્ટ માપદંડનો અભાવ અને વહીવટી સ્તરે થતો વિલંબ સમગ્ર વ્યવસ્થાને અસર કરી રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું કે છેલ્લા 12 વર્ષ દરમિયાન નિમણૂકોમાં કાર્યપાલિકાનો એવો હસ્તક્ષેપ જોવા મળ્યો છે, જેનું કોઈ સ્પષ્ટ કારણ સામે આવ્યું નથી.

કોલેજિયમ વ્યવસ્થા શું છે?

કોલેજિયમ વ્યવસ્થા એવી પ્રણાલી છે, જેના હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટ અને હાઈકોર્ટના ન્યાયાધીશોની નિમણૂક અને બદલીની ભલામણ વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશોના સમૂહ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થા સુપ્રીમ કોર્ટના વિવિધ ચુકાદાઓ બાદ વિકસિત થઈ અને તેમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા સૌથી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જોકે, સમયાંતરે આ વ્યવસ્થાની પારદર્શિતા અને જવાબદારીને લઈને પણ સવાલો ઉઠતા રહ્યા છે. પરંતુ સૌથી મોટો વિવાદ કાર્યપાલિકાના હસ્તક્ષેપને લઈને રહ્યો છે.

નિમણૂકો કોલેજિયમ દ્વારા થાય છે, પરંતુ સરકાર ભલામણો પરત મોકલી શકે છે, વિલંબ કરી શકે છે અથવા પસંદગીની રીતે મંજૂરી આપી શકે છે. ઘણી વખત આરોપ લાગ્યા છે કે રાજકીય અથવા વૈચારિક મતભેદોને કારણે પણ આવું થાય છે. જે ન્યાયાધીશો અને વકીલોએ સરકાર અથવા તેના નેતાઓ વિરુદ્ધ ચુકાદા આપ્યા હોય, તેમના નામ પર વધુ વિલંબ થવાના આરોપો લાગતા રહ્યા છે.

આરોપ એ પણ લાગે છે કે ઘણી વખત વરિષ્ઠતાને પ્રભાવિત કરવા અથવા બેચમાંથી નામ હટાવીને સિનિયોરિટી બદલવાનો પ્રયાસ થાય છે. આ ઉપરાંત સુપ્રીમ કોર્ટે પોતે ક્યારેક કહ્યું છે કે સરકાર કાર્યપાલિકા દ્વારા લાવવામાં આવેલા NJACના નિષ્ફળ થવાથી ખુશ નથી, તેથી વિલંબ કરી રહી છે. આવા અનેક મામલા છે જેમાં સરકારના હસ્તક્ષેપને લઈને વિવાદ થયા છે.

સરકાર પર વિલંબ કરવાનો આરોપ શા માટે?

કાનૂની સ્થિતિ એ છે કે કોલેજિયમ ફરીથી ભલામણ કરે તો સરકારે નિમણૂક કરવી જોઈએ, પરંતુ વ્યવહારમાં સરકાર કોઈ ઔપચારિક અસ્વીકાર કર્યા વિના નામોને લાંબા સમય સુધી 'પ્રોસેસ'માં રાખી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમે ગોપાલ સુબ્રમણ્યમ સહિત ચાર જજોને 2014માં SC જજ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી. સરકારે બાકીના ત્રણ નામોને મંજૂરી આપી દીધી, પરંતુ સુબ્રમણ્યમનું નામ અલગ કરી દીધું. આરોપ હતો કે અમિત શાહ સાથે જોડાયેલા સોહરાબુદ્દીન એન્કાઉન્ટર કેસમાં તેમની ભૂમિકાને લઈને વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. બાદમાં સુબ્રમણ્યમે પોતે નામ પરત લઈ લીધું હતું.

2019માં કોલેજિયમે જસ્ટિસ અકીલ કુરેશીને મધ્ય પ્રદેશ હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ બનાવવાની ભલામણ કરી હતી. સરકારે બેચના બાકીના નામોને મંજૂરી આપી દીધી, પરંતુ કુરેશીનું નામ અટકાવી દીધું. બાદમાં તેમને નાના ત્રિપુરા હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ બનાવવામાં આવ્યા. 2010માં અમિત શાહને કસ્ટડીમાં મોકલવાનો આદેશ આપનાર જસ્ટિસ કુરેશીનું નામ ક્લિયર થવામાં વિલંબ થયો. તેઓ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી શક્યા નહીં.

દિલ્હી હાઈકોર્ટ કોલેજિયમે સૌરભ કિરપાલના નામની 2017માં ભલામણ કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટ કોલેજિયમે પણ વારંવાર ભલામણનું પુનરાવર્તન કર્યું. સરકારે 'તેમના પાર્ટનર વિદેશી નાગરિક છે' અને 'સેક્સ્યુઅલ ઓરિએન્ટેશન'નો હવાલો આપીને વાંધો વ્યક્ત કર્યો. વર્ષો સુધી નામ પેન્ડિંગ રહ્યું. અન્ય ઘણા નામો, જે બાદમાં ભલામણ કરવામાં આવ્યા હતા, તે ક્લિયર થઈ ગયા. આ મામલો આજે પણ ચર્ચામાં રહે છે.

2018માં જસ્ટિસ કે.એમ. જોસેફનું નામ શરૂઆતમાં પરત મોકલવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ બાદમાં મંજૂર થયું. આ ઉપરાંત ઘણા હાઈકોર્ટના વકીલોના નામ 2-4 વર્ષ સુધી પેન્ડિંગ રહ્યા, જેમાંથી કેટલાકે નામ પરત લઈ લીધાં. 2022-23માં સુપ્રીમ કોર્ટે પોતે સરકાર દ્વારા કરવામાં આવતા 'ખૂબ જ વધુ વિલંબ'ની ટીકા કરી હતી.

સમયસર નિમણૂકો શા માટે થતી નથી?

દરમિયાન, પોતાના સંબોધનમાં ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે દરેક ન્યાયાધીશની નિવૃત્તિની તારીખ પહેલેથી નક્કી હોય છે. તેમ છતાં સમયસર નવા ન્યાયાધીશોની નિમણૂક થઈ શકતી નથી, જેના કારણે હાઈકોર્ટોમાં મોટી સંખ્યામાં પદ ખાલી રહે છે. તેમણે કહ્યું કે માત્ર ન્યાયાધીશોના મંજૂર પદોની સંખ્યા વધારવાથી સમસ્યાનું સમાધાન નહીં થાય. જ્યાં સુધી નિમણૂક પ્રક્રિયા ઝડપી અને અસરકારક નહીં બને, ત્યાં સુધી ખાલી જગ્યાઓની સમસ્યા યથાવત રહેશે.

'પેન્ડિંગ કેસો માટે માત્ર જજ જવાબદાર નથી'

તેમણે અદાલતોમાં પેન્ડિંગ કેસો માટે માત્ર ન્યાયાધીશોને જવાબદાર ઠેરવવાની વિચારસરણીને ખોટી ગણાવી. તેમણે કહ્યું કે ઘણા ન્યાયાધીશો અત્યંત મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં સતત મોટી સંખ્યામાં કેસોનો નિકાલ કરી રહ્યા છે. ઉપલબ્ધ આંકડા દર્શાવે છે કે મોટી સંખ્યામાં ન્યાયાધીશો પોતાની કાર્યક્ષમતા દ્વારા પેન્ડિંગ કેસોની સંખ્યા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમના અનુસાર, બેકલોગની સમસ્યા પાછળ અન્ય અનેક કારણો પણ છે.

'સરકારો પણ કેસોમાં વધારો કરે છે'

ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પણ અદાલતો પર વધતા બોજ માટે ઘણી હદ સુધી જવાબદાર છે. તેમણે કહ્યું કે ઘણી વખત સરકારોના મનસ્વી નિર્ણયો, વહીવટી વિલંબ, જરૂરિયાત વિના ધરપકડ અને સામાન્ય લોકશાહી પ્રવૃત્તિઓનું અપરાધીકરણ લોકોને અદાલતનો દરવાજો ખટખટાવવા માટે મજબૂર કરે છે.

જસ્ટિસ ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે સરકારો ઘણા કેસોમાં અદાલતના ચુકાદા વિરુદ્ધ અપીલ કરી દે છે, પછી ભલે કેસ નાનો જ કેમ ન હોય. તેનાથી અદાલતોમાં કેસોની સંખ્યા સતત વધતી જાય છે અને પેન્ડિંગ કેસોનો બોજ ઘટવાને બદલે વધુ વધી જાય છે.

ડૉ. મુરલીધરે સરકારી વકીલોની કાર્યપ્રણાલી પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. તેમણે કહ્યું કે ઘણા કેસોમાં સરકારી પક્ષ તરફથી વારંવાર મુદત માંગવામાં આવે છે. સમયસર દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવતા નથી, રેકોર્ડ અધૂરા રહે છે અને વિભાગો તરફથી સ્પષ્ટ સૂચનાઓ મળતી નથી. તેમણે કહ્યું કે આ કારણોસર ન્યાયિક પ્રક્રિયા ધીમી પડી જાય છે અને અદાલતોનો સમય પણ વ્યર્થ જાય છે.

ન્યાય વ્યવસ્થામાં સુધારાની જરૂરિયાત

પોતાના સંબોધનમાં ડૉ. મુરલીધરે કહ્યું કે જો ન્યાયપાલિકાને વધુ અસરકારક બનાવવી હોય તો માત્ર ન્યાયાધીશોની સંખ્યા વધારવી પૂરતી નહીં થાય. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે નિમણૂક પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક, ઝડપી અને જવાબદાર બનાવવાની સાથે સરકારોએ પણ કેસોની સંખ્યા ઘટાડવા માટે જવાબદાર વહીવટી નિર્ણયો લેવા પડશે.

તેમણે કહ્યું કે ન્યાયપાલિકાની સ્વતંત્રતા અને લોકોનો વિશ્વાસ જાળવવા માટે નિમણૂક પ્રક્રિયામાં બિનજરૂરી હસ્તક્ષેપથી બચવું અને સંસ્થાકીય સુધારા કરવા એ સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત છે.