માનવામાં આવી રહ્યું છે કે આ ભૂસ્ખલનમાં ગ્લેશિયરનો એક ભાગ તૂટી પડ્યો હતો, જેના કારણે મોટી માત્રામાં બરફ, ચટ્ટાનો, કાદવ અને પાણી 'ભોટે કોશી નદી'ની સહાયક નદી 'લ્હેન્ડે ખોલા'માં વહી ગયું.

રસુવા અને ધાડિંગ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત જિલ્લાઓમાં સામેલ છે; ત્યારબાદ પૂર નદીના માર્ગે અન્ય અનેક જિલ્લાઓમાં પણ ફેલાઈ ગયું.

નેપાળ-તિબેટ સરહદ પર અચાનક આવેલા વિનાશકારી પૂરે ચીનના તિબેટ ક્ષેત્રમાં બની રહેલા દુનિયાના સૌથી મોટા જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ મેદોગ ડેમને લઈને નવી ચિંતાઓ ઊભી કરી છે. નેપાળમાં પૂર અને ભૂસ્ખલનથી 157થી વધુ લોકોનાં મોત તથા લગભગ 750 લોકો લાપતા હોવાના અહેવાલો વચ્ચે નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે હિમાલયના અત્યંત ભૂકંપીય વિસ્તારમાં બની રહેલો આ વિશાળ ડેમ ભવિષ્યમાં ભારતના પૂર્વોત્તર અને બાંગ્લાદેશ માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.

60 હજાર મેગાવોટનો વિશાળ ડેમ

ચીન તિબેટના મેદોગ કાઉન્ટીમાં યારલુંગ ત્સાંગપો નદી પર લગભગ 60,000 મેગાવોટ ક્ષમતાનો વિશાળ જળવિદ્યુત પ્રોજેક્ટ બનાવી રહ્યું છે. આ જ નદી ભારતમાં અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા બાદ સિયાંગ અને ત્યારબાદ આસામમાં બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે. ચીને આ પ્રોજેક્ટને લગભગ 2033 સુધી શરૂ કરવાનો લક્ષ્‍ય રાખ્યો છે. તેની અંદાજિત કિંમત લગભગ 1 ટ્રિલિયન યુઆન એટલે કે લગભગ 167 અબજ ડોલર હોવાનું જણાવાય છે.

મેદોગ પ્રોજેક્ટમાં નદીના એક મોટા વળાંકની આસપાસ પાંચ તબક્કામાં જળવિદ્યુત સ્ટેશન વિકસાવવામાં આવવાના છે. આ વિસ્તારમાં યારલુંગ ત્સાંગપો અત્યંત ઊંડી ખીણમાંથી પસાર થાય છે અને લગભગ 50 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં નદી લગભગ 2,000 મીટર સુધી નીચે ઉતરે છે. આ જ ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને વિશાળ જળવિદ્યુત ક્ષમતાવાળો વિસ્તાર બનાવે છે.

સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત થયા બાદ પ્રોજેક્ટમાંથી દર વર્ષે લગભગ 300 અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળી ઉત્પન્ન થવાનો અંદાજ છે, જે ચીનના થ્રી ગોર્જેસ ડેમની વાર્ષિક વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતા કરતાં લગભગ ત્રણ ગણો છે. પરંતુ ભારતની નજીક આ એક વોટર બોમ્બ છે.

નેપાળના પૂરે ચિંતા કેમ વધારી?

બુધવારે નેપાળના રસુવા જિલ્લામાં તિબેટ તરફથી અચાનક મોટી માત્રામાં પાણી, બરફ, ચટ્ટાનો અને કાટમાળ આવવાથી ભયાનક પૂર આવ્યું. પ્રારંભિક તપાસમાં હિમખંડ અને ચટ્ટાનો તૂટવાથી થયેલા હિમસ્ખલન, નદીમાં અસ્થાયી અવરોધ અને ત્યારબાદ પાણીના અચાનક પ્રવાહ જેવી સંભાવનાઓની તપાસ થઈ રહી છે. કેટલાક નિષ્ણાતોએ આ પહેલાં આવેલા 4.4 તીવ્રતાના ભૂકંપને પણ સંભવિત ટ્રિગર તરીકે જોયો છે.

આ ઘટનાએ ફરી સવાલ ઊભો કર્યો છે કે જો કુદરતી આપત્તિના કારણે આટલી મોટી માત્રામાં પાણી અને કાટમાળ અચાનક નીચેની તરફ આવી શકે છે, તો એ જ ભૂકંપીય વિસ્તારમાં બની રહેલો 60,000 મેગાવોટનો ડેમ અને તેનો વિશાળ જળાશય ભવિષ્યમાં કેટલાં મોટાં જોખમો ઊભાં કરી શકે છે.

વ્યૂહાત્મક બાબતોના નિષ્ણાત બ્રહ્મા ચેલાણીએ નેપાળની તબાહી બાદ મેદોગ પ્રોજેક્ટને હિમાલયના ભૂકંપીય વિસ્તારમાં ચીનનો પ્રોજેક્ટ ગણાવીને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી. તેમના અનુસાર આ પ્રોજેક્ટ ભારતના પૂર્વોત્તર અને આગળ બાંગ્લાદેશ માટે સંભવિત 'વોટર બોમ્બ' બની શકે છે. પૂર્વ ભારતીય રાજદૂત રાજીવ ડોગરાએ પણ ચેતવણી આપી કે ડેમ પૂર્ણ થયા બાદ ભારતના પૂર્વોત્તરમાં તેનાથી ક્યાંય મોટી તબાહીનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

ડેમની નીચે મળી સક્રિય ફોલ્ટ લાઇન

મેદોગ પ્રોજેક્ટને લઈને સૌથી ગંભીર ચિંતા માત્ર ભારતની વ્યૂહાત્મક આશંકા નથી. ચીનના સરકારી ભૂવૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકોના એક અભ્યાસે પણ ડેમની સંરચનાત્મક સુરક્ષાને લઈને સવાલો ઊભા કર્યા છે. જુલાઈમાં સામે આવેલા અભ્યાસ અનુસાર ડેમ સ્થળની ઠીક નીચે પાઇઝેન ફોલ્ટ (Paizhen Fault) હાજર છે. વૈજ્ઞાનિકોના અનુસાર આ ફોલ્ટ પ્લાઇસ્ટોસીન કાળથી સક્રિય રહ્યો છે અને આ વિસ્તારમાં ભૂગર્ભીય ગતિવિધિઓ હજુ પણ ચાલુ છે.

અભ્યાસમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ ફોલ્ટના કારણે વિસ્તારની ચટ્ટાનોની મજબૂતી પ્રભાવિત થઈ છે. ભૂકંપની સ્થિતિમાં ડેમનો પાયો, સુરંગો, પુલો, રસ્તાઓ અને જળાશય સાથે જોડાયેલા માળખાઓ પર દબાણ વધી શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોએ એવી પણ ચેતવણી આપી છે કે જળાશયમાં પાણી ભરાયા બાદ આસપાસની ઢોળાવો પર પાણીનું રિસાવું, ભૂકંપીય ગતિવિધિ અને નબળી ચટ્ટાની રચના મળીને ભૂસ્ખલન અને ચટ્ટાનો ખસી જવાનું જોખમ વધારી શકે છે.

હિમાલય દુનિયાના સૌથી સક્રિય ભૂકંપીય વિસ્તારોમાં

મેદોગ ડેમનો વિસ્તાર ભારતીય અને યુરેશિયન ટેક્ટોનિક પ્લેટોના ટકરાવવાળા વિસ્તારમાં આવે છે. આ જ પ્લેટોના ટકરાવથી હિમાલયનું નિર્માણ થયું છે અને આજે પણ આ વિસ્તાર સતત ભૂગર્ભીય દબાણ હેઠળ છે.

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આધુનિક એન્જિનિયરિંગ અત્યંત શક્તિશાળી ભૂકંપ સહન કરી શકે તેવા ડેમ બનાવી શકે છે, પરંતુ ભૂકંપ બાદ થનારા ભૂસ્ખલન, ચટ્ટાનો પડવી, કાટમાળનો પ્રવાહ અને ગ્લેશિયર તૂટી પડવા જેવા જોખમોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકાય નહીં.

2021માં યારલુંગ ત્સાંગપોના ગ્રેટ બેન્ડ પાસે મોટા ગ્લેશિયર તૂટી પડવાની ઘટનાએ પણ આ વિસ્તારની સંવેદનશીલતા સામે લાવી હતી. આવી ઘટનાઓ ડેમ અને તેની સાથે જોડાયેલી સુરંગો તથા અન્ય માળખાઓ માટે વધારાનું જોખમ બની શકે છે.

શું ચીન બ્રહ્મપુત્રનું પાણી રોકી શકે?

મેદોગ ડેમને લઈને ભારતમાં સૌથી વધુ ચર્ચા આ સવાલની થાય છે કે શું ચીન બ્રહ્મપુત્રનું પાણી રોકીને ભારત પર દબાણ બનાવી શકે છે. હાઇડ્રોલોજિસ્ટોના અનુસાર ચીન માટે બ્રહ્મપુત્રને સંપૂર્ણ રીતે 'બંધ' કરી દેવું વ્યવહારિક રીતે શક્ય નથી. તિબેટમાંથી આવતું પાણી નદીના કુલ પ્રવાહનો મર્યાદિત હિસ્સો છે. ભારતમાં પ્રવેશ્યા બાદ તેમાં અનેક મોટી સહાયક નદીઓ મળે છે અને ચોમાસા દરમિયાન ભારે વરસાદથી તેનું જળસ્તર વધુ વધી જાય છે.

જોકે ચિંતા સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થતી નથી. એક વિશાળ ડેમ અને જળાશયથી પાણીના પ્રવાહનો સમય અને માત્રા અમુક હદ સુધી નિયંત્રિત કરી શકાય છે. તેથી ભારતની મુખ્ય ચિંતા માત્ર પાણી રોકવાની નથી, પરંતુ જળપ્રવાહના વ્યવસ્થાપન, અચાનક પાણી છોડવા, પૂર અંગેની ચેતવણી અને વાસ્તવિક સમયના જળસંબંધિત આંકડાઓ સુધી પહોંચની છે.

ભારત-ચીન વચ્ચે જળ સમજૂતીનો અભાવ

ભારત અને ચીન વચ્ચે બ્રહ્મપુત્રના પાણી અંગે કોઈ વ્યાપક જળ-વહેંચણી સંધિ નથી. બંને દેશો વચ્ચે નદી સંબંધિત નિષ્ણાત સ્તરની વ્યવસ્થા અને જળવિજ્ઞાન સંબંધિત આંકડા વહેંચવાના કરારો છે, પરંતુ તેમનો વ્યાપ મર્યાદિત છે.

2017માં ડોકલામ વિવાદ દરમિયાન ચીને બ્રહ્મપુત્ર અને સતલુજ સાથે જોડાયેલા હાઇડ્રોલોજિકલ આંકડા શેર કર્યા નહોતા. ચીને તેના પાછળ ટેક્નિકલ કારણો જણાવ્યાં હતાં. 2018માં જળસંબંધિત આંકડાઓનું આદાન-પ્રદાન ફરી શરૂ થયું.

આ જ કારણ છે કે નિષ્ણાતોના અનુસાર મેદોગ ડેમના નિર્માણ સાથે રિયલ-ટાઇમ ડેટા શેરિંગ અને આપત્તિના સમયે તાત્કાલિક માહિતી વ્યવસ્થા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

ભારતની ચિંતા માત્ર પાણી નહીં, સુરક્ષા પણ

બ્રહ્મપુત્ર ભારતના પૂર્વોત્તર માટે જીવનરેખા છે. તે અરુણાચલ પ્રદેશ અને આસામના મોટા ભાગની ખેતી, પર્યાવરણ, આજીવિકા અને જળસંસાધનો સાથે જોડાયેલી છે.

આ ઉપરાંત મેદોગ ડેમ ભારત-ચીન સરહદની અત્યંત નજીક છે. પ્રોજેક્ટ સાથે રસ્તા, પુલ, સુરંગો, વીજળી અને સંચાર માળખું પણ વિકસાવવામાં આવશે. તેનાથી તિબેટ સરહદ પર ચીનની હાજરી અને પહોંચ વધુ મજબૂત થઈ શકે છે.

આ જ કારણ છે કે ભારત તેને માત્ર એક ઊર્જા પ્રોજેક્ટ તરીકે જોતું નથી, પરંતુ જળ સુરક્ષા, પર્યાવરણ, સરહદ સુરક્ષા અને ભૂરાજકીય પ્રભાવ સાથે જોડીને જુએ છે.

ચીનનું શું કહેવું છે?

ચીને સતત આ આશંકાઓને નકારી છે. બેઇજિંગનું કહેવું છે કે પ્રોજેક્ટ માટે લાંબા સમય સુધી વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણીય અભ્યાસ કરવામાં આવ્યા છે અને પ્રોજેક્ટ ઉચ્ચતમ એન્જિનિયરિંગ ધોરણો અનુસાર છે.

ચીની અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ડેમથી ભારત અને અન્ય નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણીના પ્રવાહ પર પ્રતિકૂળ અસર નહીં પડે અને ચીન પાડોશી દેશો સાથે આપત્તિ વ્યવસ્થાપન તથા જળસંબંધિત સહયોગ ચાલુ રાખશે.

પરંતુ ચીનના પોતાના ભૂવૈજ્ઞાનિક વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સક્રિય ફોલ્ટ લાઇનની ઓળખ થયા બાદ પ્રોજેક્ટની સુરક્ષા અંગેની ચર્ચા વધુ તેજ બની છે.

અસલી જોખમ શું છે?

મેદોગ ડેમને લઈને સૌથી મહત્વનો સવાલ એ નથી કે ચીન એક દિવસ બ્રહ્મપુત્રનું પાણી સંપૂર્ણપણે રોકી દેશે. નિષ્ણાતોના અનુસાર વધુ ગંભીર સવાલો છે-ભૂકંપની સ્થિતિમાં ડેમની સુરક્ષા શું હશે, ભૂસ્ખલન અને ગ્લેશિયર તૂટવાથી શું અસર થશે, જળાશયના કારણે ભૂગર્ભીય જોખમ કેટલું વધશે અને કોઈ આપત્તિની સ્થિતિમાં ભારતને કેટલી ઝડપથી માહિતી મળશે.