RTI for Husband's income: ભારતમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બનેલો માહિતીનો અધિકાર (RTI) કાયદો સામાન્ય નાગરિકોને સરકારી માહિતી સુધી પહોંચ આપે છે. પરંતુ જ્યારે વાત વ્યક્તિગત નાણાકીય જાણકારી, ખાસ કરીને પતિ-પત્ની વચ્ચે આવકવેરાની વિગતો જેવી સંવેદનશીલ માહિતીની આવે છે, ત્યારે આ સવાલ જટિલ બની જાય છે-શું પત્ની RTI ના માધ્યમથી તેના પતિની આવકવેરાની જાણકારી મેળવી શકે છે?

આ મુદ્દો માત્ર કાનૂની નથી પરંતુ નિજતા, વૈવાહિક અધિકારો અને પારિવારિક વિવાદો સાથે પણ જોડાયેલો છે. આ લીગલ સ્ટોરી દ્વારા વિગતવાર સમજીએ કે કાયદો આ બાબતે શું કહે છે.

વ્યક્તિગત જાણકારી અને RTI: શું કહે છે કાયદો?

માહિતી અધિકાર અધિનિયમ, ૨૦૦૫ નો ઉદ્દેશ્ય સરકારી સંસ્થાઓમાં પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. આ હેઠળ કોઈ પણ નાગરિક કોઈ પણ સરકારી વિભાગ પાસેથી માહિતી માંગી શકે છે, શરત એ છે કે તે માહિતી જાહેર હિતમાં હોય અને કાયદાના અપવાદોમાં ન આવતી હોય. પરંતુ RTI નો અર્થ એ નથી કે દરેક પ્રકારની જાણકારી દરેક વ્યક્તિને મળી શકે છે. ખાસ કરીને વ્યક્તિગત જાણકારીને લઈને કાયદામાં સ્પષ્ટ મર્યાદાઓ નક્કી કરવામાં આવી છે. RTI અધિનિયમની કલમ ૮(૧)(j) અનુસાર – "એવી વ્યક્તિગત જાણકારી, જેનો કોઈ સાર્વજનિક પ્રવૃત્તિ કે જનહિત સાથે કોઈ સંબંધ ન હોય, અથવા જેનાથી કોઈ વ્યક્તિની નિજતાનું અનાવશ્યક હનન થતું હોય, તેને આપવાની મનાઈ કરી શકાય છે." આવકવેરાની વિગતો પણ કોઈપણ વ્યક્તિની ખાનગી નાણાકીય જાણકારી માનવામાં આવે છે. તેમાં તેની આવક, રોકાણ, સંપત્તિ, જવાબદારીઓ વગેરે સામેલ હોય છે-જે સ્પષ્ટપણે વ્યક્તિગત અને ગોપનીય જાણકારી છે.

મોટો સવાલ, શું પત્નીને પતિની આવકવેરાની જાણકારી મળી શકે?

જો સીધા શબ્દોમાં જવાબ આપવામાં આવે તો જવાબ છે, સામાન્ય સંજોગોમાં નહીં. આવકવેરા વિભાગની નીતિ અનુસાર આવકવેરા વિભાગ પણ સ્પષ્ટપણે કહે છે કે ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન એ ગોપનીય દસ્તાવેજ છે. તેને માત્ર સંબંધિત વ્યક્તિ અથવા અધિકૃત એજન્સીઓ સાથે જ શેર કરી શકાય છે. RTI હેઠળ તેને "થર્ડ પાર્ટી સૂચના" માનીને સામાન્ય રીતે રોકવામાં આવે છે. પત્ની RTI હેઠળ તેના પતિની આવકવેરાની જાણકારી માંગી તો શકે છે, પરંતુ આવકવેરા વિભાગ સામાન્ય રીતે તેને આપવાનો ઇનકાર કરી દે છે કારણ કે તે "થર્ડ પાર્ટી સૂચના" માનવામાં આવે છે.

કોર્ટ અને CIC ના ચુકાદા

આ વિષય પર ઘણી વખત કેન્દ્રીય માહિતી આયોગ (CIC) અને અલગ-અલગ અદાલતોએ સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો આપ્યા છે.

• સુપ્રીમ કોર્ટે પુટ્ટસ્વામી કેસમાં નિજતાને મૌલિક અધિકાર જાહેર કર્યો છે. આનો અર્થ એ છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિની ખાનગી જાણકારી-જેમ કે આવકવેરાની વિગતો-ને યોગ્ય કારણ વગર સાર્વજનિક કરી શકાય નહીં. આ ચુકાદા પછી RTI હેઠળ ખાનગી જાણકારી આપવા બાબતે વધુ કડકાઈ વધી છે.

• દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં તાજેતરમાં ચાલી રહેલા આવા જ એક મામલામાં જે ચુકાદો આવ્યો, તે ઘણો મહત્વનો છે. આ સવાલ પર દિલ્હી હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે વૈવાહિક વિવાદ અથવા ભરણપોષણના દાવાના સમર્થનમાં પત્ની, RTI હેઠળ પતિની આવકવેરાની જાણકારી મેળવી શકતી નથી. જસ્ટિસ પુરુષેન્દ્ર કુમાર કૌરવે કહ્યું કે પતિની આવકવેરાની જાણકારી એ ખાનગી માહિતી છે અને તેનો ખુલાસો કરવો એ તેની નિજતાનું ઉલ્લંઘન ગણાશે. આ જાણકારી RTI Act ના "લોકહિત" ના વિશાળ કાર્યક્ષેત્રમાં પણ આવતી નથી.

• CIC પાસેથી પણ ઘણા કેસોમાં પત્નીએ RTI દ્વારા પતિની આવકવેરાની જાણકારી માંગી હતી, પરંતુ CIC એ એમ કહીને મનાઈ કરી દીધી કે આ વ્યક્તિગત જાણકારી છે. તેનો જાહેર હિત સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી. તેને શેર કરવાથી નિજતાનું ઉલ્લંઘન થશે. તેણે ઘણા કેસોમાં વારંવાર કહ્યું છે કે આવકવેરા રિટર્ન સંપૂર્ણપણે વ્યક્તિગત જાણકારી છે અને તેને સંબંધિત વ્યક્તિની પરવાનગી વગર શેર કરી શકાય નહીં.

ક્યારે મળી શકે આવકવેરાની જાણકારી?

જોકે સામાન્ય રીતે આ જાણકારી આપવામાં આવતી નથી, પરંતુ કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં પત્નીને પતિની આવકવેરાની જાણકારી મળી શકે છે: