Smart Meter Issue: સ્માર્ટ મીટર: સરકાર કેમ લગાવવા માંગે છે અને લોકોને શું નુકસાન થઈ રહ્યું છે?
1. સ્માર્ટ મીટર એટલે શું?
સ્માર્ટ મીટર એ ડિજિટલ વીજળી મીટર છે જે જૂના એનાલોગ મીટરની જગ્યાએ લગાવાય છે. એમાં સીમ કાર્ડ જેવી ચિપ હોય છે. તમારા ઘરનો વીજ વપરાશ દર 15 મિનિટે સીધો વીજ કંપનીના સર્વર પર મોકલે છે. મીટર રીડિંગ માટે માણસ ન આવે, બિલ મોબાઈલ પર આવે.
યોજનાનું નામ: RDSS – Revamped Distribution Sector Scheme
ટાર્ગેટ: માર્ચ 2026 સુધીમાં દેશભરમાં 25 કરોડ સ્માર્ટ મીટર લગાવવા. ગુજરાતમાં 1.64 કરોડ મીટર લાગશે. હજુ સુધી ∼12 કરોડ મીટર લાગ્યા છે.
2. સરકાર સ્માર્ટ મીટર કેમ લગાવવા માંગે છે? સરકારના 5 દાવા
| ક્રમ | સરકારનું કારણ | સરકારનો પક્ષ અને દાવો |
| ૧ | વીજ ચોરી અટકાવવી | જૂના મીટરમાં છેડછાડ કરીને કે તાર કાપીને વીજ ચોરી થતી હતી. સ્માર્ટ મીટર સાથે છેડછાડ કરતાં જ Server પર તરત ખબર પડી જાય છે. દેશમાં દર વર્ષે આશરે ૪૦,૦૦૦ કરોડ રૂપિયાની વીજ ચોરી થાય છે, જે અટકશે. |
| ૨ | ખોટા બિલિંગમાંથી મુક્તિ | કોઈ કર્મચારી રીડિંગ લેવા નહીં આવે, તેથી ‘એવરેજ બિલ’ કે માણસો દ્વારા થતી ભૂલો બંધ થશે. ગ્રાહકે જેટલી વીજળી વાપરી હશે એટલું જ સચોટ બિલ આવશે. |
| ૩ | DISCOM નું નુકસાન ઘટાડવું | દેશની વીજ કંપનીઓ (DISCOMs) હાલ આશરે ૧.૫ લાખ કરોડ રૂપિયાની ખોટમાં ચાલી રહી છે. લાઈન લોસ અને ચોરી અટકવાથી કંપનીઓ બચશે અને લોડશેડિંગની સમસ્યા ઘટશે. |
| ૪ | પ્રીપેઇડ (Prepaid) સુવિધા | Mobile ની જેમ જ ગ્રાહકો ‘પહેલા રિચાર્જ કરો, પછી વીજળી વાપરો’ નો વિકલ્પ પસંદ કરી શકશે. પોતાની App માં રોજનો વપરાશ લાઈવ જોઈ શકાશે. |
| ૫ | સોલાર સિસ્ટમ સાથે જોડાણ | જે ઘરોમાં Rooftop Solar લગાવેલું છે, ત્યાં ગ્રીડમાં કેટલી વીજળી ગઈ અને કેટલી વપરાઈ તેનું સચોટ માપ સ્માર્ટ મીટર વધુ સારી રીતે રાખી શકે છે. |
3. પણ લોકોને શું નુકસાન થઈ રહ્યું છે? 7 મોટી ફરિયાદો
સરકારના દાવા સામે જમીની હકીકત અલગ છે. દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શન થઈ રહ્યા છે. લોકોના આક્ષેપો:
1. બિલ 2 થી 3 ગણા આવવા લાગ્યા
ફરિયાદ: જૂના મીટરમાં 1000 રૂપિયા આવતું, સ્માર્ટ મીટર લગાવ્યા બાદ 2500-3000 આવે છે. બિહાર, UP, કાશ્મીરમાં હજારો લોકોએ બિલ સળગાવ્યા.
કારણ: જૂના મીટર સ્લો ચાલતા હતા. ઘણા ઘરમાં 30 વર્ષ જૂના મીટર હતા. સ્માર્ટ મીટર એકદમ સચોટ રીડિંગ લે છે એટલે સાચું બિલ આવે છે. પણ લોકોને લાગે છે કે મીટર “ફાસ્ટ” છે.
2. પ્રીપેઇડ મોડ = અડધી રાત્રે લાઈટ કપાય
ફરિયાદ: બેલેન્સ ખૂટી જાય તો રાત્રે 2 વાગ્યે પણ લાઈટ કપાઈ જાય. રિચાર્જ ન કરો ત્યાં સુધી અંધારું. ગરીબ માણસ માટે રોજ રિચાર્જ કરવું અઘરું.
નિયમ: સરકારે કહ્યું છે કે રાત્રે 10 થી સવારે 6 સુધી બેલેન્સ ખૂટી તો પણ લાઈટ નહીં કાપે. પણ ઘણી જગ્યાએ આ નિયમ પળાતો નથી.
3. મીટરના પૈસા ગ્રાહકના માથે
ફરિયાદ: એક સ્માર્ટ મીટરની કિંમત 8000-12000 રૂપિયા છે. સરકાર કહે છે મફત છે, પણ વીજ કંપની હપ્તાથી તમારા બિલમાં વસૂલે છે. મહિને 100-200 રૂપિયા મીટર ભાડું અલગથી લાગે છે.
4. નેટવર્ક ન હોય તો બિલ ગાંડા આવે
ફરિયાદ: ગામડામાં જ્યાં નેટવર્ક નથી ત્યાં સ્માર્ટ મીટર સર્વર સાથે કનેક્ટ ન થાય. પછી 2-3 મહિને એકસાથે એવરેજ બિલ પકડાવી દે.
ઉદાહરણ: UP ના ગોંડા જિલ્લામાં 400 ઘરનું 2 મહિના બિલ ન આવ્યું, પછી એકસાથે 18,000 નું બિલ આવ્યું.
5. પ્રાઇવેસી ખતમ
ફરિયાદ: મીટર દર 15 મિનિટે ડેટા મોકલે છે. તમે ક્યારે ઘરે છો, AC ક્યારે ચાલુ કરો છો, રાત્રે કેટલા વાગે સૂઓ છો – બધી માહિતી કંપની પાસે જાય છે. આ ડેટા વેચાય તો?
સરકારનો જવાબ: ડેટા એન્ક્રિપ્ટેડ છે, માત્ર બિલિંગ માટે વપરાશે.
6. મીટર સળગવાના કિસ્સા
ફરિયાદ: બિહાર, બંગાળમાં સેંકડો મીટર આપોઆપ સળગી ગયાના કેસ નોંધાયા. લોકોને ડર છે કે શોર્ટ સર્કિટથી આગ લાગશે.
કંપનીનો દાવો: ખરાબ વાયરિંગ હોય તો જ આવું બને. ISI માર્ક વાળા મીટર સેફ છે.
7. ફરિયાદનું નિવારણ ન મળે
ફરિયાદ: જૂના ટાઈમમાં મીટર ખરાબ હોય તો લાઈનમેન આવીને ચેક કરે. હવે કસ્ટમર કેર માં ફોન લાગે નહીં. એપ પર ફરિયાદ કરો તો મહિનો જવાબ ન આવે. ગરીબ, અભણ માણસને એપ વાપરતા ન આવડે.
4. ગુજરાતની સ્થિતિ શું છે?
ગુજરાતમાં UGVCL, MGVCL, PGVCL, DGVCL દ્વારા સ્માર્ટ મીટર લગાવાઈ રહ્યા છે. સુરત, રાજકોટ, વડોદરામાં 2025-2026 માં વિરોધ થયા.
સરકારની ચોખવટ: ગુજરાતમાં પ્રીપેઇડ ફરજિયાત નથી, પોસ્ટપેઇડ વિકલ્પ ચાલુ રહેશે. બિલ વધે તો થર્ડ પાર્ટી ચેકિંગ કરાવી શકાશે.
5. નિષ્કર્ષ: ફાયદો કોને, નુકસાન કોને?
સરકારને ફાયદો: વીજ ચોરી અટકશે, કંપનીઓની ખોટ ઘટશે, બિલ વસૂલાત 100% થશે.
ગરીબ-મધ્યમ વર્ગને નુકસાન: બિલ વધી જશે, પ્રીપેઇડમાં લાઈટ કપાવાનો ડર, ફરિયાદનું નિરાકરણ નહીં. “જૂનું મીટર સ્લો હતું એ ફાયદો હતો” એવું લોકોને લાગે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ માં પણ અરજી પડી છે કે સ્માર્ટ મીટર ફરજિયાત ન હોઈ શકે.
આખરી વાત: સ્માર્ટ મીટર ટેકનોલોજી ખરાબ નથી, પણ અમલીકરણમાં ગરબડ છે. જ્યાં સુધી લોકોને વિશ્વાસમાં ન લેવાય, ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા મજબૂત ન થાય, ત્યાં સુધી વિરોધ ચાલુ રહેશે.