અહીં આવેલી 'બાખલી' માત્ર ઘરોની લાંબી કતાર નથી, પરંતુ એક સમયે અનેક પરિવારોને એક જ સામાજિક માળખામાં જોડીને રાખતી અનોખી પહાડી જીવનશૈલીની ઓળખ છે. કુમાટી ગામની આ બાખલીને કુમાઉંની સૌથી લાંબી બાખલી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અલગ-અલગ ઉપલબ્ધ અહેવાલોમાં તેની લંબાઈ આશરે 100 મીટર અથવા લગભગ 300 ફૂટ જેટલી હોવાનું જણાવાયું છે. અંદાજે 150 વર્ષ જૂની ગણાતી આ રચનામાં એક જ કતારમાં અનેક ઘરો જોડાયેલા છે. 2023ના અહેવાલો મુજબ અહીં 24 જેટલા ઘરોની બાખલી હોવાનું જણાવાયું હતું, જ્યારે અગાઉના સમયમાં અહીં મોટી સંખ્યામાં પરિવારો વસવાટ કરતા હતા.

'બાખલી' એટલે શું? જાણો પહાડોની અનોખી રહેણાંક વ્યવસ્થા

'બાખલી' શબ્દ માત્ર એક મકાન માટે વપરાતો નથી. કુમાઉંના પહાડી વિસ્તારોમાં એક જ કતારમાં એકબીજાને અડીને અથવા જોડાઈને બનાવવામાં આવેલા અનેક પરંપરાગત ઘરોની શ્રેણીને બાખલી કહેવામાં આવે છે. આ ઘરો સામાન્ય રીતે સ્થાનિક પથ્થર, માટીના ગારા અને લાકડાનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવતા હતા. તેની રચના એવી રાખવામાં આવતી કે એક જ પરિવાર કે એક જ સામાજિક સમુદાયના અનેક પરિવારો એકબીજાની નજીક રહી શકે. આ રહેણાંક પદ્ધતિની સૌથી ખાસ વાત તેની સામૂહિક રચના હતી. કેટલાક બાખલી સમૂહોમાં ઘરો અંદરથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોય છે, જેથી એક ઘરમાંથી બીજા ઘરમાં બહાર આવ્યા વિના પણ જઈ શકાય. પહાડી વિસ્તારોમાં આ વ્યવસ્થા માત્ર સુવિધા માટે નહોતી, પરંતુ મુશ્કેલીના સમયમાં પરસ્પર સહયોગ અને સુરક્ષા માટે પણ ઉપયોગી સાબિત થતી હતી. રાત્રિના સમયે જંગલી પ્રાણીઓનો ખતરો હોય ત્યારે પણ લોકો ઘરની બહાર ગયા વિના એકબીજાના સંપર્કમાં રહી શકતા હતા.

કુમાટી ગામની બાખલી કેમ છે ખાસ?

કુમાટી ગામની બાખલી તેની લંબાઈ અને ઐતિહાસિક રચનાને કારણે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. નૈનીતાલ જિલ્લાના રામગઢ બ્લોકમાં આવેલું કુમાટી ગામ નૈનીતાલ અને અલ્મોડા જિલ્લાના સીમા વિસ્તારની નજીક આવેલું છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો પ્રમાણે આ બાખલી રસ્તા પરથી પણ દૂરથી નજરે પડે છે, જેના કારણે અહીંથી પસાર થતા લોકોનું ધ્યાન તેની તરફ ખેંચાય છે. આ બાખલીનું સ્થાપત્ય કુમાઉંની પરંપરાગત 'દુપારા' શૈલી સાથે જોડાયેલું હોવાનું પણ જણાવાયું છે. સ્થાનિક સ્થાપત્યમાં પથ્થર અને લાકડાનો ઉપયોગ, ઢાળવાળી છત તથા પહાડી હવામાનને અનુરૂપ રચના જોવા મળે છે. આ પ્રકારની રચનાઓ માત્ર દેખાવ માટે બનાવવામાં આવતી નહોતી, પરંતુ ઠંડી, વરસાદ અને પહાડી પરિસ્થિતિઓ સામે ટકી રહે તે રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી.

એક સમયે અહીં રહેતા હતા ડઝનેક પરિવારો

આ બાખલીની સૌથી રસપ્રદ વાત તેની સામૂહિક જીવનશૈલી છે. અગાઉ અહીં મોટી સંખ્યામાં પરિવારો એકસાથે રહેતા હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. એક સંદર્ભમાં કુમાટી બાખલીમાં લગભગ 80 પરિવારો રહેતા હોવાનું જણાવાયું છે, જ્યારે અન્ય અહેવાલોમાં અગાઉ 27 પરિવારો અને આશરે 125 લોકો વસવાટ કરતા હોવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ આંકડામાં સમયગાળા અને સ્રોત પ્રમાણે તફાવત જોવા મળે છે, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે કે આ બાખલી એક સમયે મોટા સામૂહિક વસવાટનું કેન્દ્ર હતી. સમય જતાં રોજગાર, શિક્ષણ અને શહેરોમાં સ્થળાંતર જેવા કારણોસર પહાડી ગામોમાં વસ્તી ઘટતી ગઈ. કુમાટી બાખલી પણ આ બદલાવથી સંપૂર્ણપણે અસ્પૃશ્ય રહી નથી. અગાઉની સરખામણીએ હવે અહીં ઓછા પરિવારો રહે છે. જોકે તેની ઐતિહાસિક રચના હજુ પણ આ વિસ્તારમાં પરંપરાગત સામૂહિક જીવનની યાદ અપાવે છે.

ઘરો નહીં, એકબીજા સાથે જોડાયેલું આખું જીવન

બાખલીની કલ્પના આજના આધુનિક ફ્લેટ કે હાઉસિંગ સોસાયટીથી ઘણી અલગ છે. અહીં દરેક પરિવારનું પોતાનું ઘર હોવા છતાં સમગ્ર રહેણાંક માળખું એકબીજા સાથે જોડાયેલું રહેતું. પાડોશી પરિવાર વચ્ચે માત્ર સામાજિક સંબંધ જ નહીં, પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં પણ સહકારની વ્યવસ્થા હતી. કોઈના ઘરે પ્રસંગ હોય, રસોઈ બને, બીમારી હોય કે અન્ય મુશ્કેલી આવે ત્યારે આસપાસના પરિવારો મદદ માટે તરત પહોંચી શકે તેવું વાતાવરણ બાખલીમાં જોવા મળતું. આ પ્રકારની રચના પહાડી સમાજની 'સાથે જીવવાની' સંસ્કૃતિનું પ્રતિબિંબ માનવામાં આવે છે. એટલે બાખલીને માત્ર પરંપરાગત આર્કિટેક્ચર નહીં, પરંતુ સામાજિક વ્યવસ્થાનું પણ ઉદાહરણ કહી શકાય.

સ્થળાંતરથી ખાલી થતી બાખલીઓને બચાવવાનો પ્રયાસ

ઉત્તરાખંડના અનેક પહાડી ગામોની જેમ બાખલીઓ પણ સ્થળાંતરના પડકારનો સામનો કરી રહી છે. રોજગાર અને શિક્ષણ માટે યુવાનો શહેરો તરફ જતા રહ્યા છે અને ઘણા પરંપરાગત ઘરો ધીમે ધીમે ખાલી પડ્યા છે. તેની સીધી અસર માત્ર વસ્તી પર નહીં પરંતુ સદીઓ જૂની સ્થાપત્ય પરંપરા પર પણ પડી છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને કુમાટી બાખલીને સંવારીને પ્રવાસન સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે. 2023માં નૈનીતાલ જિલ્લા પ્રશાસનની પહેલ બાદ બાખલીના સૌંદર્યીકરણ અને પુનર્જીવન માટે શરૂઆતના તબક્કામાં રૂ.50 લાખની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ યોજનાનો હેતુ માત્ર જૂની ઇમારતોને સુધારવાનો નહોતો, પરંતુ સ્થાનિક સંસ્કૃતિ, હસ્તકલા અને રોજગારને પણ પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો.

પ્રવાસનથી સ્થાનિક યુવાનો માટે રોજગારની આશા

કુમાટી બાખલીને પ્રવાસન સ્થળ તરીકે વિકસાવવાની યોજના પાછળનો એક મોટો હેતુ સ્થાનિક અર્થતંત્રને મજબૂત કરવાનો છે. જો પ્રવાસીઓ અહીં આવવા લાગે તો હોમસ્ટે, સ્થાનિક ભોજન, હસ્તકલા, માર્ગદર્શક સેવા અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો જેવા ક્ષેત્રોમાં રોજગારી ઊભી થઈ શકે છે. 2023માં બાખલીને કુમાઉંની સંસ્કૃતિ સાથે જોડીને વિકસાવવાની યોજના અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. આ દિશામાં આગળ વધવાથી પરંપરાગત મકાનોને તોડી આધુનિક બાંધકામ ઊભું કરવાની જગ્યાએ જૂની રચનાઓને જ આર્થિક રીતે ઉપયોગી બનાવવાનો માર્ગ મળી શકે છે. એટલે વારસાનું સંરક્ષણ અને રોજગાર બંને હેતુ એકસાથે આગળ વધી શકે છે.

હવે માત્ર ઇમારત નહીં, સાંસ્કૃતિક વારસો બચાવવાનો પડકાર

કુમાટી બાખલી જેવી રચનાઓનું મહત્વ તેની ઉંમર કે લંબાઈથી ઘણું વધારે છે. અહીં પહાડના લોકો કેવી રીતે રહેતા હતા, કુદરતી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે ઘરો કેવી રીતે બનાવતા હતા અને સામૂહિક જીવનને કેવી રીતે મહત્વ આપતા હતા તેની જીવંત ઝલક મળે છે. આધુનિક સમયમાં જ્યારે પરિવારનું માળખું નાનું થઈ રહ્યું છે અને લોકો અલગ-અલગ શહેરોમાં વસવાટ કરી રહ્યા છે, ત્યારે આવી બાખલીઓ સામૂહિક જીવનની જૂની પરંપરાની યાદ અપાવે છે. આ બાખલી આજે પ્રવાસીઓ માટે આકર્ષણ બની શકે છે, પરંતુ તેના સંરક્ષણ દરમિયાન મૂળ સ્થાપત્ય અને સ્થાનિક લોકોના હિત વચ્ચે સંતુલન જાળવવું એટલું જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. માત્ર રંગરોગાન કે બહારથી સુંદર દેખાવ પૂરતો વારસો બચી શકતો નથી. તેની સાથે જોડાયેલી લોકકથા, જીવનશૈલી, પરંપરાગત બાંધકામ પદ્ધતિ અને સ્થાનિક સંસ્કૃતિ પણ સાચવવી જરૂરી છે. કુમાટી ગામની આ ઐતિહાસિક બાખલી એટલે પહાડની એવી વાર્તા, જ્યાં ઘરોની દીવાલો માત્ર એકબીજાને અડેલી નથી, પરંતુ ક્યારેક આખા પરિવારોના જીવનને પણ જોડતી હતી. આશરે 100 મીટર લાંબી આ અનોખી રહેણાંક રચના આજે પણ ઉત્તરાખંડની જૂની સામૂહિક જીવનશૈલીની સાક્ષી છે. એક સમયે અહીં મોટી સંખ્યામાં પરિવારોનું જીવન ધબકતું હતું, જ્યારે હવે આ વારસાને ફરી જીવંત બનાવવાની કોશિશ થઈ રહી છે. જો સંરક્ષણ અને પ્રવાસનનો વિકાસ સ્થાનિક લોકોની ભાગીદારી સાથે થાય, તો કુમાટી બાખલી માત્ર કુમાઉંની ઓળખ નહીં રહે, પરંતુ ભારતના પરંપરાગત પહાડી સ્થાપત્યનું એક અનોખું પ્રવાસન સ્થળ બની શકે છે.