Hasnapur Dam: ગુજરાત માટે ગૌરવની વાત કહેવાય તેવી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ સામે આવી છે. જૂનાગઢના હસનાપુર ડેમ પ્રોજેક્ટે સમગ્ર એશિયામાં પ્રથમ વખત વૈશ્વિક સંસ્થા યુનિવર્સલ કાર્બન રજિસ્ટ્રી (Universal Carbon Registry) તરફથી 'વોટર ક્રેડિટ સર્ટિફિકેશન' મેળવીને નવો ઇતિહાસ રચ્યો છે. છેલ્લા નવ વર્ષથી સતત જળસંચય અને પાણીના કાર્યક્ષમ સંચાલનના પરિણામે પ્રોજેક્ટને કુલ 90 લાખ સર્ટિફાઇડ વોટર ક્રેડિટ પ્રાપ્ત થયા છે.
આ સિદ્ધિ માત્ર પર્યાવરણ સંરક્ષણ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ પાણીના સંરક્ષણને આર્થિક મૂલ્ય સાથે જોડતું અનોખું મોડેલ પણ બની છે.
શું છે 'વોટર ક્રેડિટ સર્ટિફિકેશન'?
કાર્બન ક્રેડિટની જેમ જ પાણીના સંરક્ષણ અને કાર્યક્ષમ ઉપયોગને પણ હવે વૈશ્વિક સ્તરે મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. કોઈ સંસ્થા અથવા પ્રોજેક્ટ દ્વારા પાણીનું સંરક્ષણ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ, પાણીનું પુનઃઉપયોગ (રીસાયકલિંગ) અને જળસ્રોતોના ટકાઉ સંચાલન જેવા પ્રયાસો સફળતાપૂર્વક કરવામાં આવે તો તેને 'વોટર ક્રેડિટ' આપવામાં આવે છે. હસનાપુર ડેમ પ્રોજેક્ટે સતત નવ વર્ષ સુધી જળસંચયના ધોરણો જાળવી રાખતાં કુલ 90 લાખ વોટર ક્રેડિટ મેળવ્યા છે, જે સમગ્ર એશિયા માટે પ્રથમ સિદ્ધિ ગણાઈ રહી છે.
નવ વર્ષના સતત પ્રયાસોનું મળ્યું પરિણામ
ગિરનારની તળેટીમાં આવેલો હસનાપુર ડેમ હવે માત્ર પાણી સંગ્રહનો સ્ત્રોત રહ્યો નથી, પરંતુ કુદરતી સંસાધનોના સ્માર્ટ મેનેજમેન્ટનું સફળ ઉદાહરણ બની ગયો છે.
પ્રોજેક્ટ હેઠળ દર વર્ષે નિર્ધારિત ધોરણો મુજબ મોટા પ્રમાણમાં પાણીનું સંરક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે. આ સતત કામગીરીના આધારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેની ચકાસણી કરવામાં આવી અને ત્યારબાદ પ્રોજેક્ટને સત્તાવાર વોટર ક્રેડિટ સર્ટિફિકેશન આપવામાં આવ્યું. આગામી સમયમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ (Rainwater Harvesting) અને પાણીના પુનઃઉપયોગ સંબંધિત અન્ય પ્રોજેક્ટનું પણ આંતરરાષ્ટ્રીય વેરિફિકેશન થશે, જેના આધારે વધુ વોટર ક્રેડિટ મેળવવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
વોટર ક્રેડિટથી થશે આવક
હસનાપુર ડેમની આ સિદ્ધિનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું એ છે કે આ વોટર ક્રેડિટનું આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વેચાણ પણ કરી શકાય છે.
મળતી માહિતી અનુસાર અત્યાર સુધીમાં આ ક્રેડિટના વેચાણથી અંદાજે સવા ત્રણ લાખ રૂપિયાની આવક થઈ ચૂકી છે. ભવિષ્યમાં વધુ પ્રમાણમાં વોટર ક્રેડિટનું ટ્રેડિંગ થતાં સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થાઓ માટે આવકનો નવો અને ટકાઉ સ્ત્રોત ઊભો થઈ શકે છે. આ મોડેલ દર્શાવે છે કે પર્યાવરણનું સંરક્ષણ માત્ર સામાજિક જવાબદારી જ નહીં પરંતુ આર્થિક રીતે પણ લાભદાયક બની શકે છે.
હજારો લોકોને મળે છે શુદ્ધ પીવાનું પાણી
હસનાપુર ડેમનું મહત્વ માત્ર વોટર ક્રેડિટ સુધી મર્યાદિત નથી. ડેમમાં સંગ્રહિત પાણી કુદરતી રીતે સારી ગુણવત્તાનું હોવાથી તેને જૂનાગઢ શહેરના ચાર મુખ્ય વિસ્તારોમાં પીવાના પાણી તરીકે પહોંચાડવામાં આવે છે.
આ પાણી પ્રથમ ધારાગઢ ફિલ્ટર પ્લાન્ટમાં લઈ જવામાં આવે છે, જ્યાં આધુનિક ટેક્નોલોજી દ્વારા શુદ્ધિકરણ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ હજારો પરિવારો સુધી નિયમિત અને ગુણવત્તાયુક્ત પીવાનું પાણી પહોંચાડવામાં આવે છે.
આ કારણે શહેરના નાગરિકોને વિશ્વસનીય જળ પુરવઠો પણ મળી રહ્યો છે.
દેશ માટે બની શકે આદર્શ મોડેલ
દેશના અનેક શહેરો આજે પાણીની અછત અને ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા છે.
આવા સમયે હસનાપુર ડેમનું મોડેલ દર્શાવે છે કે જો યોગ્ય આયોજન, આધુનિક ટેક્નોલોજી અને સતત જળસંચય પર ભાર મૂકવામાં આવે તો પાણીનું સંરક્ષણ પણ શક્ય છે અને તેનાથી આર્થિક લાભ પણ મેળવી શકાય છે.
પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવા મોડેલને દેશના અન્ય શહેરો અને મહાનગરોમાં પણ અમલમાં મૂકવામાં આવે તો પાણીના ટકાઉ સંચાલનમાં નોંધપાત્ર સુધારો થઈ શકે છે.
PMના જળ સંરક્ષણ વિઝનને મળી મજબૂતી
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી દેશમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, જળસંચય અને પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
હસનાપુર ડેમની આ સિદ્ધિ તે દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ તરીકે સામે આવી છે. જળસંચયને માત્ર પર્યાવરણ સંરક્ષણ પૂરતું મર્યાદિત રાખવાના બદલે તેને આર્થિક મૂલ્ય સાથે જોડવાની આ પહેલ અન્ય સ્થાનિક સ્વરાજ સંસ્થાઓ માટે પણ પ્રેરણારૂપ બની શકે છે.
કેમ ખાસ છે આ સફળતા?
હસનાપુર ડેમે સાબિત કર્યું છે કે પાણી જેવી અમૂલ્ય કુદરતી સંપત્તિનું વૈજ્ઞાનિક સંચાલન કરવામાં આવે તો તે માત્ર ભવિષ્યની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે એટલું જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક તંત્ર માટે નવી આવકનું સાધન પણ બની શકે છે.
પર્યાવરણ સુરક્ષા, જળ સંરક્ષણ, સ્વચ્છ પાણીનો પુરવઠો અને આર્થિક સ્વાવલંબન-આ ચારેય ક્ષેત્રોને એકસાથે જોડતી આ પહેલ હવે સમગ્ર દેશ માટે પ્રેરણાદાયી મોડેલ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.