Garud Puran: હિન્દુ ધર્મમાં જન્મથી લઈને મૃત્યુ સુધીના અનેક સંસ્કારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, જેને આપણે સોળ સંસ્કાર તરીકે ઓળખીએ છીએ. આ સંસ્કારોમાં અંતિમ સંસ્કાર અને તે પછી પાળવામાં આવતા નિયમોનું વિશેષ મહત્વ છે. સામાન્ય રીતે આપણે જોઈએ છીએ કે જ્યારે પરિવારમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે તે દિવસે ઘરમાં રસોઈ બનાવવામાં આવતી નથી અથવા ચૂલો સળગાવવામાં આવતો નથી.
આ કોઈ અંધશ્રદ્ધા નથી, પરંતુ ગરુડ પુરાણમાં આ પરંપરા પાછળ સ્પષ્ટ કારણો જણાવવામાં આવ્યા છે.
ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના વાહન ગરુડ વચ્ચેના સંવાદ પર આધારિત 'ગરુડ પુરાણ'માં આત્માની યાત્રા અને પાછળ રહી ગયેલા પરિવારના કર્તવ્યો વિશે વિગતવાર માહિતી મળે છે. જ્યારે કોઈ સ્વજન વિદાય લે છે, ત્યારે આખું પરિવાર શોકમાં ડૂબી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં શાસ્ત્રોએ માનવીય સંવેદનાઓ અને સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને અમુક નિયમો બનાવ્યા છે, જેમાં સૂતક કાળ દરમિયાન રસોઈ ન કરવાનો નિયમ મુખ્ય છે.
મૃત્યુ પછી ચૂલો કેમ ન સળગાવવો? જાણો મુખ્ય કારણો
1. આત્માની શાંતિ અને શોક વ્યક્ત કરવો
ગરુડ પુરાણ અનુસાર, મૃત્યુ પછી આત્મા થોડા સમય માટે પોતાના ઘર અને પરિવારની આસપાસ જ રહે છે. જો પરિવારના સભ્યો તરત જ સામાન્ય દિનચર્યા શરૂ કરી દે અને ભોજન રાંધવા લાગે, તો તે આત્માની શાંતિમાં અવરોધ ગણાય છે. આ સમય સંપૂર્ણપણે સ્વજનને યાદ કરવાનો અને શોક મનાવવાનો હોય છે. રસોઈ ન બનાવીને પરિવાર મૃતક પ્રત્યે પોતાનું માન અને શોક પ્રગટ કરે છે.
2. સૂતક કાળ અને શુદ્ધિકરણ
હિન્દુ શાસ્ત્રોમાં મૃત્યુ પછીના સમયને 'સૂતક કાળ' કહેવામાં આવે છે, જે સામાન્ય રીતે 10 થી 13 દિવસનો હોય છે. ગરુડ પુરાણ મુજબ, જ્યાં સુધી અંતિમ સંસ્કાર કરનાર વ્યક્તિ અને ઘરના સભ્યો વિધિવત સ્નાન અને શુદ્ધિકરણ ન કરે, ત્યાં સુધી રસોડામાં પ્રવેશ કરવો કે અગ્નિ પ્રગટાવવો વર્જિત છે. આ શુદ્ધિ પ્રક્રિયા આત્માની આગળની યાત્રા માટે અને પરિવારની પવિત્રતા માટે અનિવાર્ય છે.
3. સ્વાસ્થ્ય અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, મૃત્યુ પછી શરીરમાંથી અનેક પ્રકારના બેક્ટેરિયા અને કીટાણુઓ વાતાવરણમાં ફેલાવાની શક્યતા રહે છે. તેથી, અંતિમ સંસ્કાર પછી આખા ઘરની સફાઈ, કપડાંની ધોલાઈ અને સ્નાન કરવું જરૂરી છે. જ્યાં સુધી ઘર સંપૂર્ણપણે જંતુમુક્ત (Sanitized) ન થાય, ત્યાં સુધી ભોજન રાંધવું સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક હોઈ શકે છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું: સામાજિક ટેકો
જ્યારે કોઈ પરિવાર પર દુઃખનો પહાડ તૂટી પડે છે, ત્યારે તેઓ માનસિક રીતે ભોજન બનાવવાની સ્થિતિમાં હોતા નથી. આ પરંપરા મુજબ, આસપાસના લોકો કે નજીકના સંબંધીઓ શોકગ્રસ્ત પરિવાર માટે ભોજનની વ્યવસ્થા કરે છે. આ પ્રથા સમાજમાં એકબીજા પ્રત્યેની સહાનુભૂતિ અને મદદની ભાવનાને મજબૂત બનાવે છે, જેથી પીડિત પરિવારને એકલતાનો અહેસાસ ન થાય.
ગરુડ પુરાણનું મહત્વ
ગરુડ પુરાણ માત્ર મૃત્યુ પછીની વાતો જ નથી કરતું, પરંતુ તે આપણને જીવન જીવવાની સાચી રીત પણ શીખવે છે. તે પાપ-પુણ્ય અને કર્મોના ફળ વિશે સમજૂતી આપીને મનુષ્યને સન્માર્ગે ચાલવાની પ્રેરણા આપે છે. મૃત્યુ પછી તેનું પઠન કરવાથી પરિવારને માનસિક શાંતિ મળે છે અને જીવનના અંતિમ સત્યનો સ્વીકાર કરવાની શક્તિ મળે છે.