ભારત સરકારે અત્યાર સુધીમાં 68.5 ટન રાહત સામગ્રી નેપાળ પહોંચાડી છે, જ્યારે ભારતીય નાગરિકોને બહાર કાઢવા માટે સતત કામગીરી ચાલી રહી છે. વિદેશ મંત્રાલયના 30 ઓગસ્ટના અપડેટ મુજબ સાંજે 5:30 વાગ્યા સુધી 149 ભારતીય નાગરિકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવામાં આવ્યા છે. સાથે જ ભારતે ટનલ રેસ્ક્યૂ નિષ્ણાતો, ફોરેન્સિક ટીમો અને બ્રિજ નિર્માણ માટેના સાધનો પણ મોકલ્યા છે.

આ દરમિયાન ભારત નેપાળ માટે અલગ અને મોટા નાણાકીય રાહત પેકેજ અંગે વિચાર કરી રહ્યું હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. જોકે, અહીં એક મહત્વપૂર્ણ સ્પષ્ટતા જરૂરી છે: 30 ઓગસ્ટ સુધી ભારત સરકારે આવા અલગ નાણાકીય પેકેજની સત્તાવાર જાહેરાત કરી નથી. વિદેશ મંત્રાલયે હાલમાં માનવતાવાદી સહાય, ટેકનિકલ મદદ, તબીબી ટીમો અને રેસ્ક્યૂ સહયોગને પ્રાથમિકતા આપવાની વાત કરી છે. એટલે મોટા નાણાકીય પેકેજને હાલ સંભવિત આગામી પગલું તરીકે જોવું જોઈએ, અંતિમ નિર્ણય તરીકે નહીં.

149 ભારતીયોનું રેસ્ક્યૂ, હજુ પણ બચાવ કામગીરી ચાલુ

નેપાળના પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં ફસાયેલા ભારતીયોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવા માટે ભારતે નેપાળી અને ચીની સત્તાવાળાઓ સાથે સંકલન વધાર્યું છે. 30 ઓગસ્ટે સાંજે 5:30 વાગ્યા સુધી 149 ભારતીય નાગરિકોને બચાવવામાં આવ્યા હતા અને વિદેશ મંત્રાલયે બચાવવામાં આવેલા લોકોની યાદી પણ જાહેર કરી હતી. અગાઉના અપડેટની સરખામણીમાં આ સંખ્યા વધી છે, જે દર્શાવે છે કે ભારતીય નાગરિકોની શોધ અને સુરક્ષિત સ્થળાંતરની કામગીરી આગળ વધી રહી છે.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ આપત્તિ બાદ નેપાળના વડાપ્રધાન બલેન્દ્ર શાહ સાથે વાત કરી હતી. 26 ઓગસ્ટે વડાપ્રધાન કાર્યાલયે જણાવ્યું હતું કે મોદીએ પૂરથી થયેલા જાનમાલના નુકસાન અંગે શોક વ્યક્ત કર્યો હતો અને ભારત નેપાળને શક્ય તમામ માનવતાવાદી સહાય આપવા તૈયાર હોવાનું જણાવ્યું હતું. ભારતીય ટીમો નેપાળના સત્તાવાળાઓ સાથે બચાવ અને રાહત કામગીરીમાં સંકલન કરી રહી છે.

ચાર ફ્લાઇટમાં 68.5 ટન રાહત સામગ્રી પહોંચી

ભારતે ભારતીય વાયુસેનાના વિમાનો મારફતે નેપાળ સુધી રાહત સામગ્રી પહોંચાડવાની કામગીરી ઝડપી કરી છે. 30 ઓગસ્ટ સુધીમાં ચાર ફ્લાઇટ મારફતે કુલ 68.5 ટન રાહત સામગ્રી કાઠમંડુ પહોંચાડવામાં આવી હતી. ચોથી ફ્લાઇટમાં 11 ટન સહાય સાથે ટનલ રેસ્ક્યૂ માટેની વિશેષ ટેકનિકલ ટીમ અને ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો પણ મોકલવામાં આવ્યા હતા.

આ રાહત સામગ્રીમાં દવાઓ, ફૂડ પેકેટ્સ, પાણી શુદ્ધ કરવાની ટેબ્લેટ્સ, પોર્ટેબલ જનરેટર, ધાબળા, સ્લીપિંગ બેગ, તાડપત્રી, પ્લાસ્ટિક શીટ્સ અને હાઇજીન કિટ્સ જેવી જરૂરી વસ્તુઓ સામેલ છે. આ સહાયનો હેતુ પૂર અને ભૂસ્ખલનથી અસરગ્રસ્ત લોકોની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા ઉપરાંત બચાવ કામગીરીને જરૂરી સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો છે.

ટનલમાં ફસાયેલા લોકો માટે ભારતની વિશેષ ટીમ

નેપાળની આફતમાં હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સના ટનલ વિસ્તારો ખાસ કરીને ગંભીર રીતે અસરગ્રસ્ત થયા છે. ભોટેકોશી અને ત્રિશૂલી નદીના વિસ્તારોમાં ભારે પૂર અને કાટમાળના પ્રવાહને કારણે કેટલાક હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સમાં કામદારો ફસાયા હોવાની આશંકા છે. રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ Upper Trishuli કોમ્પ્લેક્સના એક ટનલ વિસ્તારમાં આશરે 350 લોકો ફસાયેલા હોવાની આશંકા વચ્ચે બચાવ ટીમોએ કામગીરી તેજ કરી હતી.

આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ભારતે ટનલ રેસ્ક્યૂમાં નિષ્ણાત ટીમ અને વિશેષ સાધનો મોકલ્યા છે. આ ટીમનો હેતુ નેપાળની સ્થાનિક બચાવ એજન્સીઓને કાટમાળથી ભરાયેલી ટનલમાં શોધ અને બચાવ કામગીરીમાં ટેકનિકલ મદદ પૂરી પાડવાનો છે. ભારત તરફથી ફોરેન્સિક નિષ્ણાતોની ટીમ પણ મોકલવામાં આવી છે, જે DNA વિશ્લેષણ મારફતે મૃતદેહોની ઓળખ પ્રક્રિયામાં નેપાળી સત્તાવાળાઓને મદદ કરશે.

બ્રિજ તૂટ્યા બાદ કનેક્ટિવિટી પુનઃસ્થાપિત કરવા મદદ

પૂર અને ભૂસ્ખલનથી નેપાળના અનેક વિસ્તારોમાં માર્ગ અને પુલોની કનેક્ટિવિટી ખોરવાઈ છે. ભારતે આ સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને બેઇલી બ્રિજ અને મોડ્યુલર સ્ટીલ બ્રિજ માટેના સાધનો મોકલ્યા છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે જણાવ્યું હતું કે 230 ફૂટ લાંબા સિંગલ-લેન મોડ્યુલર સ્ટીલ બ્રિજ માટેના સાધનો સાથે 16 ટ્રક નેપાળ પહોંચી ચૂક્યા છે. ઉપરાંત વધુ સાત બેઇલી બ્રિજ માટેના સાધનો પણ પહોંચાડવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી છે.

આ સહાય માત્ર તાત્કાલિક રાહત પૂરતી મર્યાદિત નથી. પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રસ્તા અને પુલોની કનેક્ટિવિટી ફરી સ્થાપિત થાય તે બચાવ કામગીરી, ખાદ્ય અને દવાઓના પરિવહન તથા અસરગ્રસ્ત લોકોના સ્થળાંતર માટે પણ જરૂરી છે. તેથી ભારતની બ્રિજ સંબંધિત ટેકનિકલ મદદને નેપાળના આગામી પુનઃસ્થાપન તબક્કા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.

મોટા નાણાકીય પેકેજ પર હજુ સત્તાવાર નિર્ણય નથી

ભારત નેપાળ માટે મોટા નાણાકીય રાહત પેકેજ અંગે વિચાર કરી રહ્યું હોવાના અહેવાલો વચ્ચે સત્તાવાર સ્થિતિ સ્પષ્ટ રાખવી જરૂરી છે. 30 ઓગસ્ટ સુધી વિદેશ મંત્રાલયે અલગ નાણાકીય પેકેજ જાહેર કર્યું નથી. અગાઉના સત્તાવાર પ્રતિસાદમાં પણ ભારતે જણાવ્યું હતું કે તે હાલ માનવતાવાદી સહાય, તબીબી સહયોગ, ટેકનિકલ નિષ્ણાતો અને બચાવ ટીમો મારફતે મદદ કરી રહ્યું છે.

નેપાળને પુનર્નિર્માણ માટે કેટલી નાણાકીય જરૂર પડશે તેનો પ્રાથમિક અંદાજ પણ સામે આવ્યો છે. નેપાળના નાણામંત્રી સ્વર્ણિમ વાગલેએ રોઇટર્સને જણાવ્યું હતું કે આ આપત્તિ બાદ દેશને પુનર્નિર્માણ માટે આશરે 4થી 5 અબજ ડોલરની જરૂર પડી શકે છે. આ આંકડો ભારત તરફથી આપવામાં આવનારા સંભવિત પેકેજનો આંકડો નથી, પરંતુ નેપાળ સામેના પુનર્નિર્માણના મોટા પડકારનો અંદાજ આપે છે.

2015ના ભૂકંપમાં પણ ભારતે 'ઓપરેશન મૈત્રી' ચલાવ્યું હતું

નેપાળ સાથેની આપત્તિ સહાયમાં ભારતનો અગાઉનો અનુભવ પણ મહત્વપૂર્ણ છે. 25 એપ્રિલ 2015ના વિનાશક ભૂકંપ બાદ ભારતે તરત જ Operation Maitri શરૂ કર્યું હતું. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના સત્તાવાર દસ્તાવેજ મુજબ આ ભારતનું વિદેશમાં અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું આપત્તિ રાહત અભિયાન હતું અને તે બે મહિનાથી વધુ સમય ચાલ્યું હતું. આ અભિયાનનો અંદાજિત ખર્ચ લગભગ 400 કરોડ રૂપિયા હતો.

2015ના ભૂકંપ બાદ ભારતે રાહત અને પુનર્વસન માટે પણ મોટી નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા જાહેર કરી હતી. જૂન 2015ની નેપાળ ડોનર્સ કોન્ફરન્સ દરમિયાન ભારતે 1 અબજ અમેરિકન ડોલરની સહાયની જાહેરાત કરી હતી, જેમાં એક ચોથો ભાગ ગ્રાન્ટ તરીકે હતો. આ ઉપરાંત નેપાળ માટે આગામી પાંચ વર્ષ માટે ભારતની અગાઉની 1 અબજ ડોલરની વિકાસ સહાય પ્રતિબદ્ધતા પણ અલગથી હતી.

Operation Maitri દરમિયાન ભારતે ખાદ્ય સામગ્રી, પાણી, દવાઓ, ટેન્ટ, ધાબળા અને અન્ય રાહત સામગ્રી મોકલી હતી. ભારતની NDRFની 16 ટીમોએ નેપાળની એજન્સીઓ સાથે મળીને કામગીરી કરી હતી, જ્યારે ભારતીય સેનાએ ફિલ્ડ હોસ્પિટલ અને તબીબી ટીમો પણ તૈનાત કરી હતી. આ કામગીરીએ બંને દેશો વચ્ચેના 'Neighbourhood First' અભિગમને માનવતાવાદી સહયોગના સ્તરે મજબૂત બનાવ્યો હતો.

હાલની આપત્તિમાં પણ ભારતનો પ્રતિસાદ માત્ર પોતાના નાગરિકોને બચાવવા સુધી સીમિત રહ્યો નથી. 68.5 ટન રાહત સામગ્રી, ટનલ રેસ્ક્યૂ નિષ્ણાતો, ફોરેન્સિક ટીમો, તબીબી સહાય અને બ્રિજના સાધનો દર્શાવે છે કે ભારતે નેપાળની તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને બહુસ્તરીય સહાય પહોંચાડી છે. આગળનું મહત્વનું પગલું એ રહેશે કે નેપાળના નુકસાનનું સંપૂર્ણ મૂલ્યાંકન થયા બાદ પુનઃસ્થાપન અને પુનર્નિર્માણ માટે ભારત તરફથી કોઈ અલગ નાણાકીય પેકેજ જાહેર થાય છે કે નહીં. હાલની સત્તાવાર માહિતી પ્રમાણે, આવું પેકેજ હજુ જાહેર થયું નથી.