હિમાલયના આ વિસ્તારમાં આવેલી અનેક ગ્લેશિયલ ઝીલો ભવિષ્યમાં પણ અચાનક પૂરનું કારણ બની શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય પર્વતીય વિકાસ કેન્દ્ર એટલે કે ICIMOD અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોમાં નેપાળ, તિબેટ અને ભારત સાથે જોડાયેલા નદી તંત્રોમાં હજારો ગ્લેશિયલ ઝીલો નોંધાઈ છે. તેમાં 47 ઝીલોને સંભવિત રીતે જોખમી ગણાવવામાં આવી છે. જોકે દરેક જોખમી ઝીલ તાત્કાલિક ફાટવાની સ્થિતિમાં છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સતત વધતું તાપમાન, ગ્લેશિયરોનું પીગળવું અને હિમાલયી ભૂપ્રદેશમાં થતા ફેરફારો લાંબા ગાળે જોખમ વધારી રહ્યા છે.

તાજેતરની તબાહીએ વધારી ચિંતા

નેપાળ-તિબેટ સરહદ વિસ્તારમાં તાજેતરમાં આવેલા વિનાશક પૂર પાછળ મુખ્ય કારણ ગ્લેશિયરનો મોટો ભાગ તૂટીને નીચે પડવો અને ત્યારબાદ સર્જાયેલો કાટમાળ પ્રવાહ હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં સામે આવ્યું છે. આ ઘટનાએ દર્શાવ્યું કે હિમાલયમાં જોખમ માત્ર ભારે વરસાદ પૂરતું મર્યાદિત નથી. તાજેતરની દુર્ઘટનામાં ગ્લેશિયલ અસ્થિરતા અને કાટમાળથી નદીના પ્રવાહમાં આવેલા અચાનક ફેરફારની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહી હોવાનું જણાવાયું છે. આવી ઘટનાઓથી પર્વતીય નદીઓમાં પાણીનો પ્રવાહ મિનિટોમાં બદલાઈ શકે છે અને નીચે આવેલા વિસ્તારોને ભારે નુકસાન પહોંચી શકે છે.

નેપાળમાં પરિવારજન ફસાયા છે? : ગુજરાત સરકારે જાહેર કર્યા ઈમરજન્સી હેલ્પલાઇન નંબર, તાત્કાલિક આ નંબરો પર કરો સંપર્ક

ગ્લેશિયલ લેક એટલે શું?

ઊંચા હિમાલયી વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર પીગળતાં પાણી એકત્ર થઈને ઝીલો બનાવે છે, જેને ગ્લેશિયલ લેક કહેવામાં આવે છે. કેટલીક ઝીલો ગ્લેશિયરના ઉપરના ભાગમાં બને છે, જ્યારે કેટલીક ગ્લેશિયરના આગળના ભાગમાં પાણી એકત્ર થવાથી વિકસે છે. આ ઝીલોને ઘણી વખત બરફ, કાટમાળ અને પથ્થરથી બનેલી કુદરતી દીવાલો રોકીને રાખે છે. જો ભારે વરસાદ, હિમસ્ખલન, ભૂકંપ, બરફ કે પથ્થરનો મોટો ભાગ ઝીલમાં પડવો અથવા કુદરતી અવરોધ નબળો પડવો જેવી ઘટના બને, તો પાણીનો મોટો જથ્થો અચાનક નીચે તરફ ધસી શકે છે. આ પ્રકારની ઘટનાને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ અથવા GLOF કહેવામાં આવે છે.

3,624 ગ્લેશિયલ ઝીલોમાંથી 47 સંભવિત જોખમી

વૈજ્ઞાનિક અહેવાલોના આંકડા મુજબ કોસી, ગંડકી અને કર્ણાલી નદી તંત્રોમાં કુલ આશરે 3,624 ગ્લેશિયલ ઝીલો નોંધાઈ છે. તેમાં અંદાજે 2,070 ઝીલો નેપાળમાં, 1,509 તિબેટના ચીન નિયંત્રિત વિસ્તારમાં અને 45 ભારતના ભાગમાં આવેલી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. આ ઝીલો પૈકી 47ને સંભવિત જોખમી ગ્લેશિયલ લેક તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અનુસાર તેમાં 21 નેપાળમાં, 25 તિબેટ વિસ્તારમાં અને એક ભારત સાથે સંબંધિત વિસ્તારમાં આવેલી છે. આ આંકડા હિમાલયી વિસ્તારના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વરૂપના જોખમને પણ સ્પષ્ટ કરે છે.

નેપાળમાં ભીષણ પૂરથી તબાહી; 95 લોકોનાં મોત : 484 પ્રવાસીઓ હજુ સંપર્કવિહોણા; 105 ભારતીયો પણ સામેલ

સરહદ પારનો ખતરો કેમ વધુ ગંભીર?

હિમાલયી નદીઓ કોઈ એક દેશની સરહદમાં બંધાતી નથી. તિબેટના ઊંચા વિસ્તારોમાંથી નીકળતી અનેક નદીઓ નેપાળ તરફ આવે છે અને ત્યારબાદ દક્ષિણ એશિયાના વિશાળ નદી તંત્રો સાથે જોડાય છે.

જો સરહદ પાર આવેલા ઊંચાઈવાળા વિસ્તારમાં અચાનક પાણીનો મોટો પ્રવાહ સર્જાય, તો નીચેના વિસ્તારમાં ચેતવણી માટે ખૂબ ઓછો સમય મળી શકે છે. ખાસ કરીને નેપાળની સાંકડી અને ઊંડી ખીણોમાં પાણી તથા કાટમાળનો પ્રવાહ અત્યંત ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. આથી વૈજ્ઞાનિકો માત્ર એક દેશની અંદરની દેખરેખ પૂરતી ન હોવાનું માને છે. ઉપગ્રહ આધારિત મોનિટરિંગ, હવામાનની માહિતી અને નદીના જળસ્તર અંગે સરહદ પાર ઝડપી માહિતી વહેંચણી અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે.

ગ્લોબલ વોર્મિંગથી વધી રહ્યો છે જોખમ

વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો થતાં હિમાલયના ગ્લેશિયરો પર સીધી અસર પડી રહી છે. ગ્લેશિયરો પીગળતાં અને પાછળ ખસતાં નવી ઝીલો બની શકે છે, જ્યારે પહેલેથી આવેલી ઝીલોનું કદ પણ વધી શકે છે.

કેટલાક વિસ્તારોમાં ગ્લેશિયર દ્વારા છોડી દેવાયેલા કાટમાળથી બનેલા કુદરતી અવરોધો પણ નબળા પડી શકે છે. તાપમાનમાં વધારો, પર્માફ્રોસ્ટનું પીગળવું અને ભારે વરસાદ જેવી પરિસ્થિતિઓ મળીને જોખમ વધુ જટિલ બનાવી શકે છે. વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણો મુજબ હિમાલયમાં વધતી ગરમી ગ્લેશિયરોની સ્થિરતા પર અસર કરી રહી છે. જોકે દરેક ચોક્કસ દુર્ઘટનાને માત્ર જળવાયુ પરિવર્તન સાથે સીધી રીતે જોડવી યોગ્ય નથી અને દરેક ઘટનાની અલગ વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી રહે છે.

નેપાળમાં પૂરનો કહેર: કૈલાસ માનસરોવર જતા 390 યાત્રિકો સંપર્કવિહોણા : જાણો કયા દેશના કેટલા લોકો ગુમ?

કયા પરિબળો બની શકે છે ટ્રિગર?

ગ્લેશિયલ લેકમાંથી અચાનક પાણી બહાર આવવા પાછળ એકથી વધુ કારણો જવાબદાર હોઈ શકે છે. ભારે વરસાદથી ઝીલમાં પાણીનું પ્રમાણ વધી શકે છે. હિમસ્ખલન કે બરફ અને પથ્થરોનો મોટો જથ્થો ઝીલમાં પડતાં પાણી અચાનક બહાર ધકેલાઈ શકે છે. ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન અથવા કુદરતી કાટમાળની દીવાલ તૂટવી પણ જોખમ ઊભું કરી શકે છે. હિમાલય જેવા સક્રિય અને ભૌગોલિક રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં આ તમામ પરિબળોનું સંયોજન પરિસ્થિતિને વધુ જોખમી બનાવી શકે છે. તાજેતરની નેપાળ-તિબેટ સરહદની ઘટનાએ પણ બતાવ્યું છે કે ગ્લેશિયર અસ્થિરતા અને કાટમાળ પ્રવાહથી નદી તંત્રમાં અચાનક મોટો ફેરફાર આવી શકે છે.

ભારત માટે પણ કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ ચેતવણી?

હિમાલયમાં સર્જાતી કુદરતી આપત્તિઓનો પ્રભાવ માત્ર નેપાળ અથવા તિબેટ સુધી સીમિત રહેતો નથી. નેપાળમાંથી નીકળતી અને ભારત તરફ વહેતી નદીઓના જળસ્તરમાં અચાનક વધારો થવાની શક્યતા રહે છે. તાજેતરની દુર્ઘટના બાદ પણ ભારતના કેટલાક સરહદી અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં નદીના જળસ્તર પર નજર રાખવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ હતી. ખાસ કરીને ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા રાજ્યો માટે નેપાળના નદી તંત્રની સ્થિતિ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

માત્ર દેખરેખ નહીં, પૂર્વચેતવણી વ્યવસ્થા પણ જરૂરી

નિષ્ણાતો માને છે કે સંભવિત જોખમી ગ્લેશિયલ ઝીલોની સતત દેખરેખ માટે સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી, ગ્રાઉન્ડ સેન્સર અને સ્થાનિક ચેતવણી વ્યવસ્થા જરૂરી છે. કેટલીક જગ્યાએ અગાઉ જોખમી ઝીલોનું પાણી નિયંત્રિત રીતે ઘટાડવાના પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા છે. પરંતુ હિમાલયમાં ઝડપથી બદલાતી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને માત્ર થોડા સ્થળો પર કાર્યવાહી પૂરતી નહીં બને. સ્થાનિક વસ્તીને સમયસર ચેતવણી મળે, બચાવ માટેના માર્ગો તૈયાર હોય અને સરહદ પાર માહિતીની આપ-લે ઝડપથી થાય તે જરૂરી છે.

ભવિષ્ય માટે મોટો સંદેશ

નેપાળ-તિબેટ સરહદ વિસ્તારમાં આવેલી હજારો ગ્લેશિયલ ઝીલો અને તેમાં ઓળખાયેલી સંભવિત જોખમી ઝીલો હિમાલય સામે ઉભા થતા નવા પડકારોની યાદ અપાવે છે. તાજેતરની તબાહીએ ફરી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઊંચા પર્વતીય વિસ્તારોમાં થતી ઘટના નીચે વસતા લાખો લોકો માટે પણ ગંભીર પરિણામ લાવી શકે છે. હાલ 47 ઝીલોને જોખમી તરીકે ઓળખવામાં આવી છે, પરંતુ સૌથી મહત્વની બાબત સમયસર વૈજ્ઞાનિક દેખરેખ અને તૈયારીઓ છે. ગ્લેશિયલ ઝીલ, હિમસ્ખલન, ગ્લેશિયર તૂટવું અને કાટમાળથી નદીઓનો પ્રવાહ અટકવોઆ બધા જોખમોને એકસાથે સમજીને જ ભવિષ્યની આપત્તિઓ સામે અસરકારક તૈયારી શક્ય બનશે.