ભારતીય રૂપિયામાં આ રકમ આશરે ₹1.8 લાખ કરોડ જેટલી થાય છે.

વધારાના આયાત ખર્ચની દૃષ્ટિએ ભારત ચીન બાદ વિશ્વના સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત દેશોમાં સામેલ રહ્યું છે. જોકે, આ આંકડાને સીધો પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ વધારા સાથે જોડવો યોગ્ય નથી. ભારતમાં ઇંધણના છૂટક ભાવ નક્કી થવામાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ ઉપરાંત કર, વિનિમય દર, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, માર્કેટિંગ માર્જિન અને સરકારી નીતિઓ સહિત અનેક પરિબળો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ભારતને કેટલો વધારાનો આર્થિક બોજ પડ્યો?

CREAના આંકડા મુજબ, તમામ ફોસિલ ફ્યુઅલને સાથે ગણવામાં આવે તો ભારતનો નેટ વધારાનો ખર્ચ 14.4 અબજ ડોલર રહ્યો છે. આ રકમ દેશની કુલ GDPના અંદાજે 0.38 ટકા જેટલી હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ બોજ ભારતની લગભગ 1.4 દિવસની રાષ્ટ્રીય આવક જેટલો હોવાનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. માત્ર કાચા તેલની વાત કરીએ તો ભારતનો નેટ વધારાનો ખર્ચ 20.5 અબજ ડોલર રહ્યો હોવાનું CREAએ જણાવ્યું છે. ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાતી ક્રૂડ પર નિર્ભર હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવમાં થતો લાંબા ગાળાનો વધારો દેશના વેપાર અને અર્થતંત્ર પર સીધી અસર કરી શકે છે.

હોર્મુઝ જળમાર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ માર્ગમાં અવરોધ, સુરક્ષા જોખમ અથવા જહાજોની અવરજવર અંગેની અનિશ્ચિતતા વધે ત્યારે ક્રૂડ ઓઇલ, LNG અને અન્ય પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના વૈશ્વિક ભાવ પર તરત અસર પડે છે. હાલના સંકટમાં પણ આવું જ જોવા મળ્યું છે.

દુનિયાભરના આયાતકારોએ ચૂકવ્યા વધારાના 330 અબજ ડોલર

હોર્મુઝ સંકટની અસર માત્ર ભારત પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. CREAના વિશ્લેષણ મુજબ, છ મહિનાના સમયગાળા દરમિયાન વિશ્વભરના ફોસિલ ફ્યુઅલ આયાતકારોએ દરિયાઈ માર્ગે આવતા કાચા તેલ, પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો અને LNG માટે કુલ આશરે 330 અબજ ડોલરનો વધારાનો ખર્ચ કર્યો છે. આ ખર્ચ યુદ્ધ પહેલાંના ફ્યુચર્સ બજારના અંદાજની સરખામણીએ કરવામાં આવ્યો છે. વૈશ્વિક વધારાના ખર્ચમાં કાચા તેલનો હિસ્સો સૌથી મોટો રહ્યો છે. કાચા તેલ માટે અંદાજે 164.1 અબજ ડોલરનો વધારાનો ખર્ચ નોંધાયો હતો. ડીઝલ અને ગેસોઇલ માટે આશરે 73.8 અબજ ડોલર, પેટ્રોલ માટે 35.7 અબજ ડોલર અને LNG માટે અંદાજે 38 અબજ ડોલરનો વધારાનો ખર્ચ થયો હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે હોર્મુઝ સંકટ માત્ર ભૌગોલિક-રાજકીય મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ તેણે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થાઓના ઊર્જા ખર્ચ પર મોટો પ્રભાવ પાડ્યો છે.

કાચા તેલ અને ડીઝલના ભાવમાં ભારે દબાણ

CREAના વિશ્લેષણ મુજબ, સંકટના પ્રથમ છ મહિનામાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ યુદ્ધ પહેલાંના બજાર અંદાજ કરતાં સરેરાશ 35 ટકા વધારે રહ્યા હતા. ડીઝલ અને ગેસોઇલના ભાવમાં સરેરાશ 59 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. એશિયન LNGના ભાવ પણ યુદ્ધ પહેલાંની અપેક્ષા કરતાં સરેરાશ 75 ટકા વધારે રહ્યા હોવાનું રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે. ભારત માટે ખાસ કરીને ડીઝલના ઊંચા ભાવ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. દેશમાં ડીઝલનો ઉપયોગ માત્ર વાહનો પૂરતો મર્યાદિત નથી. માલ પરિવહન, ખેતી, બાંધકામ, ઉદ્યોગ અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રો ડીઝલ પર આધારિત છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તો પરિવહન ખર્ચ મારફતે મોંઘવારીનું દબાણ અન્ય વસ્તુઓ અને સેવાઓ સુધી પણ પહોંચી શકે છે.

LPG અને ગેસ આયાત પર પણ અસર

હોર્મુઝ સંકટ દરમિયાન LPG અને LNG સહિતના ગેસ બજાર પર પણ ભારે દબાણ જોવા મળ્યું છે. LNGના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં થયેલા વધારાથી ભારતની ગેસ આયાત મોંઘી બની છે. તેનો પ્રભાવ વીજ ઉત્પાદન, ઔદ્યોગિક ગેસ વપરાશ અને સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન જેવા ક્ષેત્રો પર પણ પડી શકે છે. જોકે, LPG સિલિન્ડરના ગ્રાહક ભાવમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવનો વધારો સીધો અને સંપૂર્ણ પ્રમાણમાં લાગુ પડે એવું જરૂરી નથી. સરકારની સબસિડી નીતિ, જાહેર ક્ષેત્રની ઓઇલ કંપનીઓનો ખર્ચ અને અન્ય નીતિગત નિર્ણયો પણ ગ્રાહકોને ચૂકવવાના અંતિમ ભાવને અસર કરે છે.

તો શું પેટ્રોલ-ડીઝલ ખરેખર મોંઘું થશે?

આ સૌથી મોટો સવાલ છે. હોર્મુઝ સંકટને કારણે ભારતનું આયાત બિલ વધ્યું હોવા છતાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં તાત્કાલિક વધારો થશે તેવું કહેવું યોગ્ય નથી. ભારતમાં છૂટક ઇંધણના ભાવ પર આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ સિવાય ડોલર સામે રૂપિયાનો વિનિમય દર, કેન્દ્ર અને રાજ્યના કર, રિફાઇનરી ખર્ચ અને ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની કિંમત નીતિની પણ અસર પડે છે. પરંતુ જો આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડ અને ગેસના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે તો ભારતના ઊર્જા આયાત બિલ પર દબાણ વધતું રહેશે. આવી સ્થિતિમાં સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થા અને ઓઇલ કંપનીઓના માર્જિન પર પણ અસર પડી શકે છે. તેથી લાંબા ગાળે ગ્રાહક સ્તરના ભાવ પર દબાણ વધવાની શક્યતાને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાય નહીં.

સ્વચ્છ ઊર્જાએ આપી આંશિક રાહત

આ સમગ્ર ઊર્જા સંકટ વચ્ચે સ્વચ્છ ઊર્જાના વધતા ઉપયોગે કેટલીક હદ સુધી રાહત પણ આપી છે. CREAના અંદાજ મુજબ, 2020 પછી ઉમેરાયેલી સ્વચ્છ વીજળી ઉત્પાદન ક્ષમતાને કારણે સંકટના પ્રથમ પાંચ મહિનામાં આયાતકાર દેશોએ અંદાજે 36 અબજ ડોલરના કોલસા, ગેસ અને તેલની આયાત ખર્ચથી બચત કરી હતી. આ આંકડો ભારત જેવા મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપે છે. સોલાર, પવન અને અન્ય સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વધારો માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ સંકટ સમયે આયાત બિલના જોખમને ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે.

હાલ હોર્મુઝ સંકટને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા યથાવત છે. ભારત માટે આગામી દિવસોમાં સૌથી મહત્વની બાબત આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ, LNG બજાર, હોર્મુઝ માર્ગે જહાજોની અવરજવર અને રૂપિયાની સ્થિતિ રહેશે. પેટ્રોલ-ડીઝલ તરત મોંઘું થશે કે નહીં તેનો ચોક્કસ જવાબ હાલ શક્ય નથી, પરંતુ વધતા આયાત ખર્ચે સામાન્ય નાગરિકના ખિસ્સા પર ભવિષ્યના દબાણની ચિંતા ચોક્કસ વધારી છે.