એક સામાન્ય માનવીના જીવનમાં આ બંનેનું પોતાનું અલગ ધાર્મિક અને સામાજિક મહત્વ છે.

આવો આ લેખમાં વિસ્તારથી જાણીએ કે દાન અને દક્ષિણામાં શું ફરક હોય છે, તે આપવાના સાચા નિયમો શું છે અને કઈ વસ્તુઓનું દાન કરવાથી આપણે બચવું જોઈએ.

દાન અને દક્ષિણાનો અસલી તફાવત

સૌપ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે બંને શબ્દોની મૂળ ભાવના શું છે:

• દાન શું છે? દાનનો સીધો સંબંધ પરોપકાર, માનવતા અને જરૂરિયાતમંદોની મદદ સાથે છે. જ્યારે તમે પોતાની ઈચ્છાથી કોઈપણ સ્વાર્થ વગર અન્ન, ધન કે વસ્ત્ર કોઈ ગરીબ, અસહાય, વિકલાંગ કે ભૂખ્યા વ્યક્તિને આપો છો, ત્યારે તે દાન કહેવાય છે. દાનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સમાજના સૌથી નબળા વર્ગને સહાય કરવાનો અને પુણ્ય કમાવવાનો છે. શાસ્ત્રો કહે છે કે દાન હંમેશા ગુપ્ત રીતે અને કોઈપણ દેખાડા વગર કરવું જોઈએ.

• દક્ષિણા શું છે? બીજી બાજુ, ‘દક્ષિણા’ સન્માન, કૃતજ્ઞતા અને આભારનું પ્રતીક છે. આ કોઈ ભીખ કે મદદ નથી, પરંતુ કોઈ યોગ્ય વ્યક્તિ, વિદ્વાન પંડિત, આચાર્ય, પુરોહિત કે ગુરુને તેમના જ્ઞાન, સમય અને સેવાના બદલામાં આદરપૂર્વક અપાતી ભેટ છે. પ્રાચીન સમયમાં જ્યારે શિષ્યો ગુરુકુલમાં પોતાનું શિક્ષણ પૂર્ણ કરતા હતા, ત્યારે તેઓ પોતાના ગુરુ પ્રત્યે સન્માન પ્રગટ કરવા માટે ગુરુ-દક્ષિણા આપતા હતા. પૂજા-પાઠ કે યજ્ઞ સંપન્ન થયા પછી પંડિતજીને અપાતી દક્ષિણા પણ તેમના પરિશ્રમ અને મંત્રાચ્ચાર પ્રત્યે આભાર વ્યક્ત કરવાનું માધ્યમ છે.

કઈ વસ્તુઓનું દાન કરવાથી બચવું જોઈએ? (શું ન આપવું?)

સનાતન ધર્મમાં દાનને મહાપુણ્યનું કામ માનવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે તમે કોઈપણ વ્યક્તિને ગમે તે વસ્તુ દાનમાં આપી દો. શાસ્ત્રો અને જ્યોતિષ અનુસાર, કેટલીક એવી ચીજો છે જેનું દાન કરવાથી બચવું જોઈએ કારણ કે તેનાથી ઘરમાં નકારાત્મકતા કે દરિદ્રતા આવી શકે છે:

1. વાસી કે બગડેલું ભોજન: દાન હંમેશા સાત્વિક, તાજું અને સારી ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓનું હોવું જોઈએ. ક્યારેય સડેલું, વાસી કે જૂઠું ખાવાનું કોઈ જરૂરિયાતમંદને ન આપવું જોઈએ. આવું કરવાથી પુણ્યની જગ્યાએ પાપ લાગે છે.

2. પ્લાસ્ટિક અથવા લોખંડના અણીદાર વાસણો: એવું માનવામાં આવે છે કે લોખંડ કે સ્ટીલના વાસણો દાન કરવાથી ઘરની સુખ-શાંતિ જતી રહે છે. આ સિવાય પ્લાસ્ટિકની વસ્તુઓ પર્યાવરણની સાથે-સાથે જ્યોતિષીય દ્રષ્ટિએ પણ શુભ માનવામાં આવતી નથી.

3. ફાટેલા-તુટેલા કે ગંદા કપડાં: ઘણીવાર લોકો પોતાના ફાટેલા કે ઉપયોગમાં ન આવે તેવા કપડાં ગરીબોને આપી દે છે. કપડાં હંમેશા સાફ-સુથરા અને પહેરવા યોગ્ય જ દાન કરવા જોઈએ. કોઈને એવા વસ્ત્રો આપવા જે પહેરવા લાયક ન હોય, તેનો અમાનુષી વ્યવહાર ગણવામાં આવે છે.

4. સાવરણીનું દાન: સાવરણીને માતા લક્ષ્‍મીનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે સાવરણી દાન કરવાથી ઘરની લક્ષ્‍મી બહાર ચાલી જાય છે અને આર્થિક તંગીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. જો કે, મંદિરમાં ગુપ્ત રીતે સાવરણી આપવી શુભ માનવામાં આવે છે, પરંતુ વ્યક્તિગત રૂપે તેનું દાન કરવાથી બચવું જોઈએ.

5. તેલનું ખોટી રીતે દાન: શનિદેવને પ્રસન્ન કરવા માટે તેલનું દાન કરવામાં આવે છે, પરંતુ ધ્યાન રાખો કે ક્યારેય ઉપયોગમાં લીધેલું કે વાસી તેલ દાન ન કરો. હંમેશા શુદ્ધ અને નવું તેલ જ દાનમાં આપવું જોઈએ.

દાન અને દક્ષિણા આપતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું?

• મનની ભાવના: દાન અથવા દક્ષિણા આપતી વખતે તમારા मनમાં ક્યારેય અહંકાર કે દેખાડાની ભાવના ન હોવી જોઈએ. “મેં આટલું દાન આપ્યું” આ વિચાર તમારા પુણ્યને નષ્ટ કરી શકે છે.

• પાત્રની પસંદગી: દાન હંમેશા કોઈ જરૂરિયાતમંદને જ આપો, જેને ખરેખર તેની આવશ્યકતા હોય. જ્યારે દક્ષિણા હંમેશા યોગ્ય અને જ્ઞાની વ્યક્તિને જ આદર સહિત આપવી જોઈએ.

• સામર્થ્ય મુજબ: શાસ્ત્રોમાં ક્યારેય કર્જ લઈને કે પોતાની આર્થિક સ્થિતિને દાવ પર લગાવીને દાન કરવાની સલાહ આપવામાં આવી નથી. તમારી ક્ષમતા અનુસાર જ નાનું કે મોટું દાન કરો.

ટૂંકમાં કહીએ તો દાન જ્યાં સમાજ પ્રત્યે આપણી દયા અને પરોપકારની ભાવનાને દર્શાવે છે, ત્યાં દક્ષિણા આપણા સંસ્કારો, વડીલો પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતાને ઉજાગર કરે છે. આ બંનેનું સંતુલન જ જીવનને સાર્થક બનાવે છે.