ફ્લિપકાર્ટ કેસમાં ITAT નો મોટો ચુકાદો! સેલેરી નહીં, હવે ESOPs પર લાગશે ઓછો ટેક્સ?
સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે એક ખૂબ જ રાહતજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. જો કોઈ કર્મચારીને તેના વેસ્ટેડ પરંતુ અણ-વપરાયેલા (unexercised) એમ્પ્લોયી સ્ટોક ઓપ્શન્સ (ESOPs) ના બાયબેક સમયે પૈસા મળે છે, તો તેના પર 'પગાર' (Salary) ની બદલે 'કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ' (Capital Gains Tax) મેળવવાનો દાવો વધુ મજબૂત બની શકે છે.
ઈન્કમ ટેક્સ અપીલેટ ટ્રિબ્યુનલ (ITAT) ની બેંગલુરુ બેંચે તાજેતરમાં આપેલા એક આદેશમાં ફ્લિપકાર્ટ (Flipkart) ના એક ભૂતપૂર્વ કર્મચારીના કેસને કમિશનર ઓફ ઈન્કમ ટેક્સ – અપીલ્સ (CIT-A) પાસે પરત મોકલ્યો (Remand) છે. ITAT એ નિર્દેશ આપ્યો છે કે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના ‘મનજીત સિંહ ચાઉલા વિરુદ્ધ ડેપ્યુટી કમિશનર ઓફ TDS’ કેસના ચુકાદાને ધ્યાનમાં રાખીને આ મામલાની યોગ્યતાના આધારે ફરીથી તપાસ કરવામાં આવે.
શું હતો સમગ્ર વિવાદ?
આ વિવાદ ફ્લિપકાર્ટના એક પૂર્વ કર્મચારીને તેના વેસ્ટેડ સ્ટોક ઓપ્શન્સના બાયબેકમાંથી મળેલી આશરે ₹39.74 લાખ ની રકમ સાથે જોડાયેલો છે.
કર્મચારીનો પક્ષ: ટેક્સપેયરે આ રકમને કેપિટલ ગેઈન્સ (મૂડીગત નફો) ગણાવીને તે મુજબ ટેક્સ રિટર્ન ફાઈલ કર્યું હતું.
આવકવેરા વિભાગનો પક્ષ: ઈન્કમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટે આ રકમને ‘પગાર’ (Salary) ગણાવી હતી. તેમનું કહેવું હતું કે એમ્પ્લોયરે આ રકમ પર પગારની જોગવાઈઓ હેઠળ TDS કાપ્યો હતો અને તેને ફોર્મ 16 (Form 16) માં દર્શાવ્યો હતો.
આ કેસમાં ITAT એ પોતે આ રકમ પર કઈ રીતે ટેક્સ લાગવો જોઈએ તેનો આખરી આદેશ આપ્યો નથી. પરંતુ, ટ્રિબ્યુનલે એ બાબતની નોંધ લીધી કે પ્રથમ અપીલ ઓથોરિટીએ કાયદાકીય પાસાઓની યોગ્ય તપાસ કર્યા વિના માત્ર પ્રક્રિયાગત કારણોસર જ કર્મચારીની અપીલ ફગાવી દીધી હતી. આથી, ITAT એ કમિશનર ઓફ ઈન્કમ ટેક્સ (અપીલ્સ) ને કર્ણાટક હાઈકોર્ટના ચુકાદાને ધ્યાનમાં રાખીને કેસ પર પુનર્વિચાર કરવાનો આદેશ આપ્યો છે.
ESOP પર ક્યારે ‘કેપિટલ ગેઈન્સ’ લાગે અને ક્યારે ‘સેલેરી’?
ITAT એ જે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના જૂન 2025 ના ચુકાદાનો સંદર્ભ આપ્યો છે, તેમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે ESOPs ને ‘સેલેરી પરક્વિઝિટ’ (Salary Perquisite) તરીકે ટેક્સ હેઠળ લાવવાની બાબત ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે કર્મચારી તેના સ્ટોક ઓપ્શનનો ઉપયોગ કરે (Exercise કરે) અને શેર વાસ્તવિક રીતે તેને ફાળવવામાં (Allot) આવે.
ત્યાં સુધી, વેસ્ટેડ પરંતુ અણ-વપરાયેલા (unexercised) ESOPs કર્મચારીને ભવિષ્યમાં શેર મેળવવાનો માત્ર એક ‘અધિકાર’ આપે છે, પણ તે કંપનીના શેરની માલિકી દર્શાવતા નથી. હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે આવા અન-એક્સરસાઈઝ્ડ ઓપ્શન્સ માટે મળેલા વળતરને માત્ર એટલા માટે જ ‘પગાર’ ન ગણી શકાય કે કંપનીએ ફોર્મ 16 માં ટીડીએસ કાપીને બતાવ્યો છે. આવકની ખરી પ્રકૃતિ શું છે તે ઈન્કમ ટેક્સ એક્ટ હેઠળ નક્કી થવી જોઈએ, નહીં કે ફોર્મ 16 ના આધારે.
સામાન્ય રીતે ESOPs પર ટેક્સ ગણતરી બે તબક્કામાં થાય છે:
પ્રથમ તબક્કો (At the time of Exercise): જ્યારે કર્મચારી ઓપ્શન એક્સરસાઈઝ કરે છે, ત્યારે તેની એક્સરસાઈઝ પ્રાઈસ અને ફેર માર્કેટ વેલ્યુ (FMV) વચ્ચેના તફાવત પર ‘સેલેરી પરક્વિઝિટ’ તરીકે ટેક્સ લાગે છે.
બીજો તબક્કો (At the time of Sale): જ્યારે ફાળવવામાં આવેલા આ શેરો ભવિષ્યમાં વેચવામાં આવે છે, ત્યારે શેરના ભાવમાં થયેલા વધારા પર ‘કેપિટલ ગેઈન્સ’ ટેક્સ લાગુ થાય છે.
સ્ટાર્ટઅપ કર્મચારીઓ માટે આ નિર્ણયનો અર્થ શું છે?
આઈટીએટીનો આ નવો આદેશ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ટેકનોલોજી કંપનીઓના કર્મચારીઓ માટે ખૂબ જ આશાસ્પદ અને સકારાત્મક છે. સ્ટાર્ટઅપ્સમાં કર્મચારીઓને આકર્ષવા માટે સેલેરીના ભાગરૂપે ESOPs વ્યાપકપણે આપવામાં આવે છે.
મોટાભાગના સ્ટાર્ટઅપ્સ શેરબજારમાં લિસ્ટ (Public Listing) થયેલા હોતા નથી, તેથી કર્મચારીઓને લિક્વિડિટી (રોકડ નાણાં) સામાન્ય રીતે શેરબજારમાંથી મળવાને બદલે કંપની દ્વારા કરાતા બાયબેક (Buybacks), એક્વિઝિશન (Acquisitions), મર્જર (Mergers) કે સેકન્ડરી ટ્રાન્ઝેક્શન દ્વારા જ મળે છે.
આ નિર્ણયથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે જો કંપની શેર ફાળવ્યા વિના સીધા ઓપ્શન રાઈટ્સ પાછા ખરીદી લે છે, તો તેના પર સેલેરી કરતાં ઓછા ટેક્સ દર ધરાવતો કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ લાગુ કરવાની કર્મચારીઓની માંગ વધુ મજબૂત બને છે.