હવે આ વધતા જતા ચલણ સામે દિલ્હી સ્ટેટ પબ્લિક સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ એસોસિએશન દ્વારા મોરચો ખોલવામાં આવ્યો છે. એસોસિએશને માત્ર ઓનલાઇન ક્લાસનો વિરોધ જ નથી કર્યો, પરંતુ કેન્દ્ર સરકાર પાસે આ અંગે કડક કાયદો બનાવીને તેના પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી છે. આખરે કેમ શાળાઓના સંચાલકો જ હવે સ્ક્રીનથી અંતર રાખવાની વાત કરી રહ્યા છે? ચાલો આ સમગ્ર મામલાને વિગતવાર સમજીએ.

મજબૂરીથી ‘લત’ સુધીની સફર

વર્ષ 2020માં જ્યારે લોકડાઉન લાગ્યું, ત્યારે નર્સરીથી લઈને સિનિયર સેકન્ડરી સુધીનું શિક્ષણ મોબાઈલ અને લેપટોપની સ્ક્રીન પર સીમિત થઈ ગયું. તે સમયે અભ્યાસ ચાલુ રાખવાનો આ એકમાત્ર રસ્તો હતો. પરંતુ લોકડાઉન ખતમ થયા પછી પણ આ સિલસિલો અટક્યો નહીં.

આજે સ્થિતિ એવી છે કે દિલ્હી-એનસીઆરમાં પ્રદૂષણ વધતાની સાથે જ ઓનલાઇન ક્લાસનું ફરમાન જારી કરવામાં આવે છે. ક્યારેક કોઈ સામાજિક કાર્ય કે તહેવારની રજા હોય, તો શાળાઓ ‘કોર્સ’ પૂરો કરવાના નામે બાળકોને મોબાઈલ સામે બેસાડી દે છે. દિલ્હી સ્ટેટ પબ્લિક સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ એસોસિએશનના પ્રમુખ માને છે કે આ ‘ટ્રેન્ડ’ હવે બાળકોના બાળપણને ગળી રહ્યો છે.

ઓનલાઇન સ્ક્રીનની લત અને વધતું માનસિક દબાણ

આર.સી. જૈને એક ગંભીર ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે, ઓનલાઇન ક્લાસના નામે બાળકોના હાથમાં જે મોબાઈલ આપવામાં આવ્યો હતો, તે હવે તેમની સૌથી મોટી લત બની ગયો છે. આના કેટલાક ખતરનાક પરિણામો સામે આવી રહ્યા છે:

• ગેમિંગની લત: ક્લાસ પૂરો થયા પછી અથવા ક્લાસ દરમિયાન પણ બાળકો અભ્યાસ છોડીને ઓનલાઇન ગેમ્સમાં ડૂબેલા રહે છે. મોબાઈલ હવે તેમના માટે જ્ઞાનનું સાધન નહીં, પણ સમય બગાડવાનું રમકડું બની ગયું છે.

• આંખો પર ખરાબ અસર: કલાકો સુધી નાની સ્ક્રીન પર નજર ટકાવી રાખવાથી નાની ઉંમરે બાળકોને ચશ્મા આવી રહ્યા છે અને ‘ડિજિટલ આઈ સ્ટ્રેન’ની સમસ્યા સામાન્ય બની ગઈ છે.

• માનસિક દબાણ અને તણાવ: સતત ડિજિટલ સ્ક્રીનના સંપર્કમાં રહેવાથી બાળકોનો સામાજિક વિકાસ અટકી ગયો છે. તેઓ ચીડિયા થઈ રહ્યા છે અને તેમનામાં માનસિક દબાણ વધી રહ્યું છે. શાળાના મેદાનમાં રમવાને બદલે તેઓ વર્ચ્યુઅલ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહે છે.

દુનિયા પાસેથી શીખવાની જરૂર

એસોસિએશને પોતાની માંગના સમર્થનમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઉદાહરણો પણ રજૂ કર્યા છે. આર.સી. જૈનના જણાવ્યા મુજબ, વિશ્વના ઘણા વિકસિત દેશોએ 14 વર્ષ સુધીના બાળકો માટે ઓનલાઇન શિક્ષણ અને ગેમિંગ પર સખત પ્રતિબંધ મૂકી દીધો છે. તેમનો તર્ક છે કે જ્યારે અન્ય દેશો બાળકોના ભવિષ્યને બચાવવા માટે કડક પગલાં ભરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારત સરકાર આ દિશામાં કેમ ઢીલી નીતિ અપનાવે છે?

તાજેતરમાં સંસદમાં પણ બાળકોમાં વધતી જતી ડિજિટલ લત અને તેનાથી થતા શારીરિક-માનસિક નુકસાનનો મુદ્દો ઉઠ્યો હતો. નિષ્ણાતો કહે છે કે સ્ક્રીન ટાઈમ વધવાથી બાળકોની એકાગ્રતા (Focus) ઓછી થઈ રહી છે અને તેઓ વાસ્તવિક દુનિયાથી કપાઈ રહ્યા છે.

કાયદો બનાવવાની જોરદાર માંગ

દિલ્હી સ્ટેટ પબ્લિક સ્કૂલ મેનેજમેન્ટ એસોસિએશનનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે હવે સમય આવી ગયો છે જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે હસ્તક્ષેપ કરવો જોઈએ.

1. કાનૂની પ્રતિબંધ: એસોસિએશનની માંગ છે કે શાળાઓમાં લેવામાં આવતા રૂટિન ઓનલાઇન ક્લાસ પર સંપૂર્ણ રોક લગાવવામાં આવે.

2. ઉંમરની મર્યાદા: નાના બાળકો (ખાસ કરીને 14 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના) માટે ડિજિટલ અભ્યાસને માત્ર કટોકટીની સ્થિતિ પૂરતો જ મર્યાદિત રાખવામાં આવે.

3. ફિઝિકલ એજ્યુકેશન પર ભાર: બાળકોને મોબાઈલની દુનિયામાંથી બહાર કાઢીને પાછા બ્લેકબોર્ડ, પુસ્તકો અને રમતના મેદાન સુધી લાવવા માટે રાષ્ટ્રીય નીતિ બનાવવામાં આવે.

શું સ્ક્રીન હટાવીને આપણે બાળપણ બચાવી શકીશું?

શિક્ષણનો અર્થ માત્ર સિલેબસ પૂરો કરવો નથી, પરંતુ બાળકનો સર્વાંગી વિકાસ છે. ઓનલાઇન ક્લાસે કોર્સ તો પૂરો કરી દીધો, પરંતુ બાળકો પાસેથી તેમનું બાળપણ, તેમની મિત્રતા અને તેમની શારીરિક સક્રિયતા છીનવી લીધી. દિલ્હી સ્કૂલ એસોસિએશનની આ માંગ ભલે સખત લાગે, પરંતુ તે આજના સમયની એક કડવી હકીકત દર્શાવે છે.

જો આજે આપણે બાળકોના હાથમાંથી મોબાઈલ લઈને તેમને પાછા મેદાનમાં નહીં મોકલીએ, તો ભવિષ્યની પેઢી માત્ર ડિજિટલ ‘રોબોટ’ બનીને રહી જશે. હવે દડો સરકારના મેદાનમાં છે- શું તે બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને પ્રાધાન્ય આપીને ઓનલાઇન ક્લાસ પર કાયદો બનાવશે?