શું ₹2000ની નોટ હવે કાગળનો ટુકડો છે? જાણો હજુ પણ તમારી પાસે રહેલી નોટોનું શું થશે
ભારતીય અર્થતંત્રમાં વર્ષ 2016ની નોટબંધી બાદ આવેલી ગુલાબી રંગની ₹2000ની નોટો હવે ઇતિહાસના પાનાઓમાં નોંધાવા જઈ રહી છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ તાજેતરમાં બહાર પાડેલા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે આ ઉચ્ચ મૂલ્યની કરન્સીને બજારમાંથી પાછી ખેંચવાની પ્રક્રિયા લગભગ તેના અંતિમ તબક્કે પહોંચી ગઈ છે.
જોકે, આશ્ચર્યની વાત એ છે કે હજુ પણ અબજો રૂપિયાની નોટો બેંકો સુધી પહોંચી નથી.
RBI ની જાહેરાત અને વર્તમાન સ્થિતિ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ શુક્રવારે એક મહત્વપૂર્ણ અપડેટ જાહેર કરતા જણાવ્યું હતું કે, 19 મે 2023 ના રોજ જ્યારે ₹2000ની નોટો પાછી ખેંચવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી, ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં કુલ 98.47% નોટો બેંકિંગ સિસ્ટમમાં પરત આવી ચૂકી છે. આ એક મોટી સફળતા માનવામાં આવે છે, કારણ કે મોટાભાગનું ચલણ સુરક્ષિત રીતે સરકારી તિજોરીમાં પાછું ફરી ગયું છે.
આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો, 19 મે 2023 ના રોજ બજારમાં ₹3.56 લાખ કરોડની કિંમતની ₹2000ની નોટો ચલણમાં હતી. જે 30 એપ્રિલ 2026 સુધીમાં ઘટીને માત્ર 5,451 કરોડ રૂપિયા રહી ગઈ છે. આનો અર્થ એ થયો કે હજુ પણ 5,451 કરોડ રૂપિયાની ‘ગુલાબી નોટો’ સામાન્ય જનતા કે સંસ્થાઓ પાસે પડી રહી છે, જે હજુ સુધી આરબીઆઈ સુધી પહોંચી નથી.
શું આ નોટો હજુ પણ ‘લીગલ ટેન્ડર’ છે?
લોકોના મનમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું તેમની પાસે પડેલી ₹2000ની નોટ હવે માત્ર કાગળનો ટુકડો છે? RBI એ સ્પષ્ટતા કરી છે કે ₹2000 ના મૂલ્યની નોટો હજુ પણ ‘લીગલ ટેન્ડર’ (વૈધ ચલણ) છે. તેનો અર્થ એ કે તેની કિંમત શૂન્ય થઈ નથી, પરંતુ તેનો ઉપયોગ હવે તમે સામાન્ય ખરીદી કે વ્યવહારમાં કરી શકશો નહીં. તમે આ નોટો વડે કરિયાણું ખરીદી શકતા નથી કે પેટ્રોલ પંપ પર ચૂકવણી કરી શકતા નથી. આ નોટોનો ઉપયોગ માત્ર બેંક ખાતામાં જમા કરાવવા અથવા બદલવા માટે જ થઈ શકે છે.
નોટ બદલવાની પ્રક્રિયા અને સુવિધાઓ
જ્યારે આ નોટો પાછી ખેંચવાની જાહેરાત થઈ ત્યારે શરૂઆતમાં તમામ કોમર્શિયલ બેંકોમાં નોટ બદલી શકાતી હતી. પરંતુ હવે સમયમર્યાદા પૂરી થયા બાદ, RBI એ આ માટે ચોક્કસ વ્યવસ્થા કરી છે:
RBI ના 19 પ્રાદેશિક કાર્યાલયો: સમગ્ર દેશમાં RBI ના 19 ઇશ્યુ ઓફિસ (Issue Offices) આવેલા છે, જ્યાં કોઈપણ વ્યક્તિ રૂબરૂ જઈને ₹2000ની નોટ બદલાવી શકે છે અથવા પોતાના ખાતામાં જમા કરાવી શકે છે.
ટપાલ સેવા (Post Office): જે લોકો આરબીઆઈની ઓફિસ સુધી પહોંચી શકતા નથી, તેઓ ભારતીય ટપાલ વિભાગ દ્વારા પોતાની નોટો RBI ના નિર્દિષ્ટ કાર્યાલયોમાં મોકલી શકે છે. આ રકમ સીધી તેમના બેંક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.
સંસ્થાઓ માટે સુવિધા: વ્યક્તિઓ ઉપરાંત, વિવિધ સંસ્થાઓ પણ તેમના ખાતામાં જમા કરાવવા માટે આ નોટો RBI ને સોંપી શકે છે.
શા માટે 5500 કરોડ રૂપિયા હજુ પણ બહાર છે?
આટલો લાંબો સમય વીતી ગયો હોવા છતાં અંદાજે 5500 કરોડ રૂપિયા પરત ન આવવા પાછળ નિષ્ણાતો અનેક કારણો માની રહ્યા છે:
ભૂલી ગયેલી બચત: ભારતીય ઘરોમાં, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં અને વડીલોમાં, કટોકટી માટે રોકડ સાચવી રાખવાની આદત હોય છે. શક્ય છે કે ઘણી નોટો લોકોના કબાટ કે જૂના સામાનમાં પડી રહી હોય અને તેઓ તેના વિશે ભૂલી ગયા હોય.
વિદેશી ભારતીયો (NRIs): જે ભારતીયો વિદેશમાં રહે છે તેમની પાસે પણ નાની-મોટી રકમમાં આ નોટો હોઈ શકે છે. ભારત આવવાની તક ન મળવાને કારણે આ નોટો પરત ન આવી હોય તેવું બની શકે.
કાળું નાણું અને ડર: એવી પણ આશંકા છે કે જે લોકો પાસે હિસાબ વગરની મોટી રકમ હતી, તેઓએ આવકવેરા વિભાગની તપાસના ડરથી આ નોટો જમા કરાવી જ ન હોય.