પંખો બદલવાની જરૂર નથી! માત્ર એક નાનકડા ફેરફારથી જૂનો પંખો પણ ફેંકશે ફૂલ હવા
ભર ઉનાળાની ગરમી હોય, બહાર સૂરજ આગ ઓકતો હોય અને તમે એવી આશામાં પંખો ચાલુ કરો કે થોડી રાહત મળશે, પણ પંખો પૂરી સ્પીડ (5 નંબર) પર હોવા છતાં જાણે થાકી ગયો હોય તેમ ધીરે-ધીરે ચાલે… ત્યારે ગુસ્સો આવવો સ્વાભાવિક છે. રૂમ ઠંડો થતો નથી, પરસેવો સુકાતો નથી અને ઉપરથી વીજળીનું બિલ વગર કારણે વધતું રહે છે.
ઘણીવાર આપણને લાગે છે કે પંખો જૂનો થઈ ગયો છે અથવા બળી ગયો છે અને આપણે નવો પંખો ખરીદવાનું વિચારીએ છીએ. પણ થોભો! નવો પંખો ખરીદતા પહેલા કે મિકેનિકને મોટી ફી આપતા પહેલા આ લેખ અંત સુધી વાંચો. તમે માત્ર ₹60 થી ₹100ના ખર્ચમાં તમારા જૂના પંખાને ‘બુલેટ ટ્રેન’ જેવી સ્પીડ આપી શકો છો. ચાલો જાણીએ કેવી રીતે.
આખરે પંખો ધીમો કેમ પડી જાય છે?
કોઈપણ સમસ્યાનો ઈલાજ કરતા પહેલા તેનું કારણ સમજવું જરૂરી છે. પંખાની સ્પીડ ઓછી થવા પાછળ મુખ્યત્વે આ 5 કારણો હોય છે:
કેપેસિટર (Capacitor) નબળું પડવું: 90% કિસ્સાઓમાં આ સૌથી મોટું કારણ હોય છે.
ધૂળ અને ગંદકીનો બોજ: પંખાના પાંખિયા (Blades) પર જામેલી માટી તેને ભારે બનાવી દે છે.
જામ બેરિંગ: તેલ સુકાઈ જવાને કારણે મોટર બરાબર ફરી શકતી નથી.
જૂનું રેગ્યુલેટર: સ્વીચ બોર્ડમાં લાગેલું રેગ્યુલેટર ખરાબ હોય તો કરંટ બરાબર પહોંચતો નથી.
વોલ્ટેજની સમસ્યા: જો ઘરમાં વોલ્ટેજ ઓછા હોય, તો પંખો તેની ક્ષમતા મુજબ કામ કરી શકતો નથી.
ઘરે બેઠા પંખાની સ્પીડ વધારવાના 5 સરળ રસ્તા
જો તમે થોડી સાવધાની રાખો, તો નીચેના સ્ટેપ્સ ફોલો કરીને તમે જાતે જ ઘરના ‘મિકેનિક’ બની શકો છો.
1. સફાઈનો ચમત્કાર (Cleaning)
આપણે ઘણીવાર ભૂલી જઈએ છીએ કે પાંખિયા પર જામેલી ધૂળ માત્ર ગંદકી નથી, પણ ‘વજન’ છે. જ્યારે પાંખિયા પર જાડો થર જામી જાય છે, ત્યારે હવા કાપવાની તેની ક્ષમતા ઓછી થઈ જાય છે અને મોટર પર દબાણ વધે છે.
શું કરવું: પંખો બંધ કરો. એક ભીના કપડા કે જૂના બ્રશથી પાંખિયાના આગળ અને પાછળના ભાગને બરાબર સાફ કરો. જો ટેબલ ફેન હોય તો જાળી ખોલીને મોટર પાસેની ધૂળ પણ સાફ કરો. સફાઈ પછી તમે જાતે જ સ્પીડમાં તફાવત અનુભવશો.
2. કેપેસિટર બદલો: ₹60નો માસ્ટરસ્ટ્રોક
પંખાની અંદર સફેદ રંગનો એક નાનો નળાકાર ભાગ હોય છે, જેને ‘કેપેસિટર’ કે સામાન્ય ભાષામાં ‘કન્ડેન્સર’ કહે છે. તેનું કામ પંખાને સ્ટાર્ટ કરવાનું અને તેને ફરવા માટે શક્તિ આપવાનું છે. સમય જતાં તેની શક્તિ ઓછી થઈ જાય છે.
ઈલાજ: બજારમાંથી તમારા પંખા મુજબનું (સામાન્ય રીતે સીલિંગ ફેનમાં $2.25 \mu F$ અથવા $2.5 \mu F$ નું હોય છે) નવું કેપેસિટર લાવો. તેની કિંમત માત્ર ₹50-70 હોય છે.
સાવધાની: જૂનું કેપેસિટર હટાવતી વખતે વાયરનો ફોટો પાડી લો જેથી નવું લગાવતી વખતે ભૂલ ન થાય. વાયર જોડતી વખતે મેઈન સ્વીચ બંધ રાખો. નવું કેપેસિટર લગાવતા જ પંખો ફૂલ સ્પીડ પકડશે.
3. ઓઈલિંગ અને ગ્રીસિંગ (Lubrication)
જો પંખો ચાલતી વખતે ‘કિચ-કિચ’ અવાજ કરતો હોય અથવા હાથથી ફેરવતા જામ લાગતો હોય, તો સમજી લો કે તેની બેરિંગ સુકાઈ ગઈ છે.
શું કરવું: પંખાના ઉપર અને નીચેના ભાગમાં જ્યાં રોડ જોડાયેલો હોય છે, ત્યાં મશીનનું તેલ (Sewing machine oil) ના થોડા ટીપાં નાખો. આનાથી ઘર્ષણ ઓછું થશે અને મોટર ફ્રી થઈને ફરશે.
4. રેગ્યુલેટર ચેક કરો
ઘણીવાર સમસ્યા પંખામાં નહીં પણ દીવાલ પરના રેગ્યુલેટરમાં હોય છે. જૂના રેગ્યુલેટર અંદરથી સ્પાર્ક થઈ જાય કે ખરાબ થઈ જાય તો પંખો ધીમો ચાલે છે.
કેવી રીતે ચેક કરવું: જો પંખો ડાયરેક્ટ વાયર જોડવાથી તેજ ચાલતો હોય પણ રેગ્યુલેટરથી ધીમો, તો રેગ્યુલેટર બદલવાનો સમય આવી ગયો છે. ₹50-80 માં નવું ઇલેક્ટ્રોનિક રેગ્યુલેટર મળી જશે.
5. પાંખિયાનો એંગલ (Angle) ચેક કરો
ક્યારેક સફાઈ કરતી વખતે પાંખિયા થોડા વળી જાય છે. જો પાંખિયાનો ઝુકાવ સાચો ન હોય, તો પંખો ફરશે તો તેજ પણ હવા નીચે નહીં ફેંકે. ખાતરી કરો કે ત્રણેય પાંખિયા એક જ લેવલ પર હોય.
પ્રો-ટિપ્સ: જે તમારે જાણવી જોઈએ
સર્વિસિંગ: વર્ષમાં ઓછામાં ઓછી બે વાર (ઉનાળો શરૂ થતા પહેલા અને પૂરો થયા પછી) પંખાની સફાઈ અને ઓઈલિંગ જરૂર કરો.
વીજળીની બચત: જો પંખો બહુ જૂનો હોય તો તેને બદલીને BLDC (Brushless DC) મોટર વાળો પંખો લગાવી શકો છો. આ પંખા માત્ર 28-35 વૉટ વીજળી વાપરે છે અને તમારા બિલમાં અડધો ઘટાડો કરી શકે છે.
સુરક્ષા સર્વોપરી: વીજળીનું કામ કરતી વખતે ચપ્પલ પહેરો, ભીના હાથે કામ ન કરો અને મેઈન સ્વીચ બંધ રાખો. જો તમને ફાવતું ન હોય, તો ઈલેક્ટ્રિશિયનની મદદ લેવી વધુ હિતાવહ છે.
પંખો ધીમો થવો એ કોઈ મોટી ટેકનિકલ ખામી નથી. મોટાભાગે આ માત્ર ખરાબ કેપેસિટર અથવા ધૂળને કારણે હોય છે. તો હવે જ્યારે પણ પંખો ધીમો ચાલે, ત્યારે સીધા નવો પંખો લેવા ન દોડો. બસ ₹60નું કેપેસિટર લાવો અને તમારા જૂના પંખાને ફરી નવા જેવો બનાવો!