ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ પોતે યોગિની એકાદશીના મહત્વ વિશે જણાવ્યું છે કે, જે ભક્ત શ્રદ્ધાપૂર્વક આ વ્રત રાખે છે અને તેની કથા સાંભળે છે, તેમને ૮૮,૦૦૦ બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવવા સમાન પુણ્યફળની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ વ્રત ખાસ કરીને એવા લોકો માટે આશીર્વાદ સમાન છે જેઓ લાંબા સમયથી ગંભીર બીમારીઓ, આર્થિક સંકડામણ અથવા પારિવારિક સમસ્યાઓથી પીડાઈ રહ્યા છે. વર્ષ ૨૦૨૬માં યોગિની એકાદશીનું પવિત્ર વ્રત ૧૦ જુલાઈના રોજ રાખવામાં આવશે.

યોગિની એકાદશીની પૌરાણિક કથા: કુબેર અને હેમમાલીનો પ્રસંગ

યોગિની એકાદશીની કથા ધનના દેવતા કુબેર અને તેમના સેવક હેમમાલી સાથે જોડાયેલી છે. કથા અનુસાર, પ્રાચીન સમયમાં અલકાપુરી નામની એક ભવ્ય નગરી હતી, જ્યાં ધનના દેવતા કુબેરનું શાસન હતું. કુબેર ભગવાન શિવના અનન્ય ભક્ત હતા. તેમની પૂજા માટે દરરોજ ફૂલોની જરૂર પડતી હતી, જેના માટે તેમણે હેમમાલી નામના એક યક્ષને સેવક તરીકે નિયુક્ત કર્યો હતો.

હેમમાલી ખૂબ જ સમર્પિત સેવક હતો, પરંતુ તેના લગ્ન વિશાલક્ષી નામની એક અત્યંત સુંદર સ્ત્રી સાથે થયા હતા. તે પોતાની પત્નીને ખૂબ પ્રેમ કરતો હતો. એક દિવસ, નિયમિત રીતે ફૂલ લાવવાને બદલે, હેમમાલી પોતાની પત્ની સાથે સંસારિક સુખોમાં એટલો મગ્ન થઈ ગયો કે તેને કુબેરની પૂજાનો સમય જ યાદ ન રહ્યો.

જ્યારે કુબેરને જાણ થઈ કે પૂજાનો સમય વીતી ગયો છે અને હેમમાલી હજુ સુધી પુષ્પ લઈને આવ્યો નથી, ત્યારે તેમણે પોતાના સેવકોને કારણ જાણવા મોકલ્યા. સેવકોએ રાજાને જણાવ્યું કે હેમમાલી પોતાની પત્ની સાથે સમય વિતાવી રહ્યો છે. આ સાંભળીને કુબેર અત્યંત ક્રોધિત થયા. તેમણે તાત્કાલિક હેમમાલીને દરબારમાં બોલાવ્યો અને તેને શ્રાપ આપ્યો કે તે પોતાની આ બેદરકારી અને કર્તવ્યવિમુખ થવાના કારણે મૃત્યુલોક (પૃથ્વી) પર જઈને કોઢિયો થઈ જાય અને જીવનભર દુઃખ ભોગવે.

મુનિ માર્કંડેયની કૃપા અને વ્રતનું વિધાન

કુબેરના શ્રાપના પ્રભાવથી હેમમાલી સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર આવી ગયો. તેને ભયંકર કોઢનો રોગ થયો, જેનાથી તેનું શરીર ગળવા લાગ્યું અને તે અસહ્ય પીડા અનુભવવા લાગ્યો. તે તરફડતો હિમાલયની ગુફાઓમાં ભટકતો રહ્યો, પરંતુ ક્યાંય તેને શાંતિ ન મળી.

ભટકતા-ભટકતા એક દિવસ તે મહર્ષિ માર્કંડેયના આશ્રમમાં પહોંચ્યો. ઋષિએ તેની દયનીય સ્થિતિ જોઈ અને દિવ્ય દ્રષ્ટિથી તેનું ભૂતકાળ જાણી લીધું. મુનિએ કરુણાપૂર્વક પૂછ્યું કે તેણે એવું કયું કુકર્મ કર્યું છે જેના કારણે તેની આ દુર્દશા થઈ છે. હેમમાલીએ રડતા-રડતા પોતાના પાપ અને કુબેરના શ્રાપની આખી વાર્તા સંભળાવી.

મહર્ષિ માર્કંડેયે હેમમાલીના ઉદ્ધારનો માર્ગ બતાવતા કહ્યું, “હે યક્ષ! તારા દુઃખોનો અંત લાવવાનો માત્ર એક જ ઉપાય છે. આષાઢ મહિનાના કૃષ્ણ પક્ષમાં આવતી ‘યોગિની એકાદશી’નું સંપૂર્ણ વિધિ-વિધાન સાથે વ્રત કર. આ વ્રતની મહિમાથી માત્ર તારો કોઢનો રોગ જ દૂર નહીં થાય, પરંતુ તું તારા પૂર્વ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત કરીને ફરીથી સ્વર્ગમાં સ્થાન પામીશ.”

વ્રતનો પ્રભાવ અને સંદેશ

હેમમાલીએ મુનિ માર્કંડેયના કહ્યા મુજબ સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા અને નિયમો સાથે યોગિની એકાદશીનું ઉપવાસ રાખ્યું. વ્રતના પ્રભાવથી જોતજોતામાં તેનો કોઢનો રોગ મટી ગયો અને તે ફરીથી દિવ્ય કાંતિમાન શરીરવાળો યક્ષ બની ગયો. તેના તમામ પાપ નષ્ટ થઈ ગયા અને તેને ભગવાનની કૃપાથી ફરીથી સ્વર્ગલોકની પ્રાપ્તિ થઈ.

આ કથા આપણને શીખવે છે કે મનુષ્ય જીવનમાં ક્યારેક અજાણતામાં અથવા મોહ-માયામાં ફસાઈને પોતાના કર્તવ્યો ભૂલી જાય છે, જેનાથી તેણે દુઃખ ભોગવવું પડે છે. પરંતુ સાચી ભક્તિ, પસ્તાવો અને સાચા માર્ગ પર ચાલવાનો સંકલ્પ-જેમ કે યોગિની એકાદશીનું વ્રત-વ્યક્તિને મોટામાં મોટા પાપો અને રોગોમાંથી મુક્ત કરી શકે છે.

યોગિની એકાદશી માત્ર એક ઉપવાસ નથી, પરંતુ તે પોતાના અંતરમનને શુદ્ધ કરવાની તક છે. જે પણ આ એકાદશીના દિવસે સાત્વિક આહાર લે છે, દાન-પુણ્ય કરે છે અને ભગવાન વિષ્ણુની આરાધના કરે છે, તેમના જીવનમાંથી તમામ નકારાત્મકતા દૂર થઈ જાય છે. તેથી, આ એકાદશી પર પોતાની જાતને ભક્તિના રંગમાં રંગો અને તમારા જીવનને સુખ-સમૃદ્ધિના માર્ગ પર આગળ વધારો.