તેમનું કહેવું હતું કે મુસ્લિમો વિનાનું ભારત ઇચ્છનાર વ્યક્તિ હિંદુત્વની મૂળ ભાવનાને સમજી રહ્યો નથી.

ભાગવતના આ નિવેદનને માત્ર રાજદ્વારી અથવા જનસંપર્કના પ્રયાસ તરીકે જોવાને બદલે તેના સામાજિક અને રાજકીય સંદર્ભમાં સમજવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતીય રાજકારણમાં ઘૂસણખોરી, કબ્રસ્તાન અને ધાર્મિક ઓળખ જેવા મુદ્દાઓને લઈને તીવ્ર ચર્ચા થતી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં RSSના વડા તરફથી ધાર્મિક વિવિધતા સ્વીકારવાની અને લઘુમતીઓની સુરક્ષાની વાતને મહત્વપૂર્ણ સંદેશ તરીકે જોવામાં આવી શકે છે.

વિવિધતા અને સહઅસ્તિત્વ પર ભાર

ન્યૂયોર્કના મેડિસન સ્ક્વેર ગાર્ડનમાં હાજર લોકોને સંબોધતા ભાગવતે વિવિધતાને સ્વીકારવા, તેનું સન્માન કરવા અને તેની રક્ષા કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે એવી માનસિકતાની ટીકા કરી હતી જેમાં માત્ર આજ્ઞાકારી અથવા પોતાની વિચારસરણી સાથે સહમત લોકોને સુરક્ષા આપવાની વાત હોય. તેમના આ વિચારો વચ્ચે હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે આ સંદેશને ભારતના વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયો કેવી રીતે સમજે છે અને તે વ્યવહારિક સ્તરે કેવી રીતે જોવા મળે છે.

મુસ્લિમ સમુદાય માટે નાગરિકત્વનો મૂળ પ્રશ્ન

મુસ્લિમ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો માત્ર સુરક્ષાની ખાતરી પૂરતી નથી. સવાલ એ પણ છે કે ભારતમાં મુસ્લિમોની હાજરી અને નાગરિકત્વ કોઈ બહુમતી સમુદાયની માન્યતા પર આધારિત છે કે બંધારણીય અધિકાર તરીકે સ્વતંત્ર રીતે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

ભાગવતે મુસ્લિમોને ભારતમાંથી બહાર ન કરવાની વાત કરી, પરંતુ આ ચર્ચામાં સમાન માલિકીના અધિકારનો સવાલ પણ મહત્વનો બને છે. ભારતીય મુસ્લિમો પોતાને માત્ર સુરક્ષા મેળવવા પાત્ર સમુદાય તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતના સમાન નાગરિક અને દેશના ઇતિહાસના ભાગીદાર તરીકે જોવે છે. તેમની ભાષા, સંસ્કૃતિ, સ્થાપત્ય, કાયદો, શિક્ષણ અને સ્વતંત્રતા આંદોલનમાં યોગદાન ભારતના સામૂહિક ઇતિહાસનો હિસ્સો છે.

ભાગવતના ભાષણમાં ભારતે ઇતિહાસમાં મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા વિવિધ સમુદાયોને શરણ આપ્યું હોવાની વાત પણ આવી હતી. સંજાનમાં પારસીઓ અને કોચીનના યહૂદી સમુદાય જેવા ઉદાહરણો તેનો ભાગ છે. જોકે, મુસ્લિમ દૃષ્ટિકોણથી આ સરખામણીની મર્યાદા પણ છે, કારણ કે ભારતના મુસ્લિમો પોતાને બહારથી આવેલા શરણાર્થી તરીકે નહીં પરંતુ દેશના લાંબા ઇતિહાસના આંતરિક ભાગ તરીકે રજૂ કરે છે. તેથી તેમના માટે મુખ્ય સવાલ સુરક્ષાથી આગળ વધીને સમાન નાગરિકત્વ અને સમાન હકનો છે.

શીખ સમુદાયનો અલગ ઓળખનો આગ્રહ

શીખ સમુદાય માટે ભાગવતના ન્યૂયોર્ક ભાષણમાં એક ખાસ બાબત ધ્યાન ખેંચે છે-ભાષણમાં શીખ ધર્મનો સીધો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો ન હતો. અગાઉના કેટલાક પ્રસંગોને યાદ કરતાં એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે શીખ ઓળખ અને હિંદુ ઓળખ વચ્ચેનો સંબંધ RSS સાથે જોડાયેલી ચર્ચાઓમાં વારંવાર સામે આવ્યો છે.

નવેમ્બર 2023માં બેન્કોકમાં યોજાયેલી વર્લ્ડ હિંદુ કોંગ્રેસમાં ઇસ્લામ અને ખ્રિસ્તી ધર્મનો ઉલ્લેખ થયો હતો, પરંતુ શીખ ધર્મનો ઉલ્લેખ થયો નહોતો. ઓગસ્ટ 2025માં કોચીમાં RSSના સરસંઘચાલકની હાજરીમાં એક શીખ કુલપતિએ શ્રી ગુરુ ગ્રંથ સાહિબમાં વૈદિક સમાનતાઓ પર ચેર સ્થાપવાની દરખાસ્ત કરી હતી. ઓક્ટોબર 2025માં નાગપુરમાં ગુરુ તેગ બહાદુરની શહાદતની 350મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે તેમને 'હિંદ કી ચાદર' તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. ફેબ્રુઆરી 2026માં મુંબઈમાં ગુરુદ્વારાઓની સફાઈની પ્રશંસા પણ કરવામાં આવી હતી.

આ ચર્ચા વચ્ચે RSSના અગાઉના વલણનો પણ ઉલ્લેખ થાય છે. જાન્યુઆરી 2001માં K.S. સુદર્શન સાથે જોડાયેલા વિવાદ બાદ RSSના પ્રવક્તા M.G. વૈદ્યે રાષ્ટ્રીય લઘુમતી આયોગ સાથે સંકળાયેલા સરદાર તરલોચન સિંહને લેખિત નોંધમાં શીખ ધર્મને અલગ ધર્મ ગણાવ્યો હતો. ઓગસ્ટ 2005માં VHPના અશોક સિંઘલે પણ સમાન વાત કરતો પત્ર જાહેર કર્યો હતો.

ગુરુ તેગ બહાદુરની શહાદતમાંથી મળતો સંદેશ

શીખ દૃષ્ટિકોણમાં ગુરુ તેગ બહાદુરનો ઇતિહાસ વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. 1675માં ચાંદની ચોકમાં તેમણે કાશ્મીરી પંડિતોની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની રક્ષા માટે શહાદત આપી હતી. અહીં મુખ્ય વિચાર એ છે કે કોઈ વ્યક્તિની ધાર્મિક સ્વતંત્રતાની રક્ષા તેના ધર્મને પોતાની વિચારસરણી સાથે એકરૂપ બનાવ્યા વિના પણ થઈ શકે છે. આ દૃષ્ટિકોણ અનુસાર સાચી ધાર્મિક સ્વતંત્રતા ત્યારે જ શક્ય બને છે જ્યારે દરેક વ્યક્તિને પોતાની શ્રદ્ધા અને અંતરાત્મા અંગે સ્વતંત્ર નિર્ણયનો અધિકાર હોય.

ખ્રિસ્તી સમુદાય માટે ભાષણનો સકારાત્મક સંદેશ

ખ્રિસ્તી સમુદાય માટે ન્યૂયોર્ક ભાષણમાં મિત્રતા, સેવા અને ભેદભાવ વિના સહઅસ્તિત્વની વાતો મહત્વપૂર્ણ રહી. ભાગવતે 2018થી ચાલતી વાતચીતનો ઉલ્લેખ કરતાં ધાર્મિક સમુદાયોને પોતાના મૂળ સ્વરૂપ સાથે જોડાવાની વાત કરી હતી. જોકે, ખ્રિસ્તી દૃષ્ટિકોણથી અહીં પણ ભાષણ અને જમીન પરની પરિસ્થિતિ વચ્ચેના અંતરનો સવાલ ઊભો થાય છે.

દેશના વિવિધ રાજ્યોમાં ધર્માંતરણ વિરોધી કાયદાઓ અંગે ચાલતી રાજકીય ચર્ચા, ધાર્મિક કાર્યક્રમોમાં થતી અડચણો અને કેટલાક સ્થળોએ ક્રિસમસ જેવા કાર્યક્રમોને લઈને થતા વિવાદોને ધ્યાનમાં રાખીને ખ્રિસ્તી સમુદાય માટે માત્ર મંચ પરથી મળતી ખાતરી કરતાં વ્યવહારિક સુરક્ષા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

ત્રણેય સમુદાયોની સામાન્ય ચિંતા

મુસ્લિમ, શીખ અને ખ્રિસ્તી દૃષ્ટિકોણમાં ભલે તફાવત હોય, પરંતુ એક સામાન્ય મુદ્દો સામે આવે છે. સુરક્ષા આપનાર અને સુરક્ષા મેળવનાર વચ્ચેનો સંબંધ સમાન નાગરિકત્વ કરતાં અલગ છે. લઘુમતી સમુદાયો માટે પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે તેમની રક્ષા કોણ કરશે, પરંતુ એ પણ છે કે તેમને રક્ષાની જરૂરિયાત ધરાવતા અલગ વર્ગ તરીકે શા માટે જોવામાં આવે.

સમાન નાગરિકત્વનો અર્થ એ છે કે દરેક વ્યક્તિને પોતાની ધાર્મિક ઓળખ જાળવી રાખવા, પોતાની માન્યતાઓનું પાલન કરવા અને બહુમતી સાથે અસહમત થવા છતાં સમાન અધિકાર મળે. આ દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો ભાગવતનું ન્યૂયોર્ક ભાષણ એક શરૂઆત તરીકે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે, પરંતુ તેની અસર ત્યારે વધુ સ્પષ્ટ થશે જ્યારે સમાન સંદેશ ભારતના જાહેર અને રાજકીય જીવનમાં પણ સતત જોવા મળે.

અમૃતસર તરફથી સ્પષ્ટ સંદેશની અપેક્ષા

આ સમગ્ર ચર્ચામાં એક સૂચન ખાસ મહત્વનું બની શકે છે-જો શીખ ધર્મ અંગે સ્પષ્ટતા કરવાની જરૂર હોય તો RSSના સરસંઘચાલક અમૃતસર જઈ શ્રી હરમંદિર સાહિબમાં માથું ટેકવીને જાહેર રીતે કહી શકે કે શીખ ધર્મ એક અલગ ધર્મ છે અને તેની પોતાની વિશિષ્ટ ધાર્મિક ઓળખ છે.

આવો સંદેશ માત્ર શીખ સમુદાય માટે જ નહીં, પરંતુ મુસ્લિમો અને ખ્રિસ્તીઓ માટે પણ એક વ્યાપક સંકેત બની શકે છે. ન્યૂયોર્કમાં વિવિધતા અને સુરક્ષાની વાત કરવામાં આવી છે, હવે સવાલ એ રહેશે કે એ જ વિચારધારા ભારતમાં પણ સમાન સ્પષ્ટતા અને સતત વ્યવહાર સાથે વ્યક્ત થાય છે કે નહીં. લઘુમતી સમુદાયો માટે અંતે સૌથી મોટો પ્રશ્ન સુરક્ષાનો નહીં, પરંતુ સમાનતા, સ્વતંત્રતા અને પોતાના અધિકારોની સ્વાયત્ત માન્યતાનો છે.

: