સામાન્ય નાગરિકોને લાગે છે કે આ સરકાર સંતુલન જાળવવાને બદલે મનમાની અને તાનાશાહી તરફ વળી રહી છે. પોતાની જ ઓળખ સાબિત કરવા માટે નાગરિકોએ સતત સરકારની કૃપા પર નિર્ભર રહેવું પડે છે, જે એક સુરક્ષિત લોકશાહીનું લક્ષણ નથી. શિક્ષણ, રોજગાર અને મતાધિકાર જેવા અધિકારો જે અગાઉ કાયદાકીય માળખામાં સુરક્ષિત હતા, તે આજે એક પ્રકારની કાનૂની અનિશ્ચિતતામાં મુકાઈ ગયા છે.

અનિશ્ચિતતાનું રાજકારણ: NRC થી SIR સુધી

મોદી સરકારના કાર્યકાળ દરમિયાન સતત એવી સ્થિતિનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું છે જ્યાં નાગરિકો હંમેશા પોતાની નાગરિકતા વિશે શંકાસ્પદ સ્થિતિમાં રહે. આસામના નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સિટિઝન્સ (NRC) એ લાખો લોકોને કાયદાકીય પેચમાં ફસાવી દીધા, જેના દુષ્પ્રભાવો આજે પણ હજારો પરિવારો ભોગવી રહ્યા છે. તેવી જ રીતે, નાગરિકતા સંશોધન કાયદો (CAA) દ્વારા ધર્મના આધારે નાગરિકતાના માપદંડો નક્કી કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR) ના નામે ૨૭ લાખ લોકોના નામ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરી દેવામાં આવ્યા, જેમાં ઘણા એવા લોકો હતા જેઓ વર્ષોથી પોતાની નાગરિકતાના પુરાવાઓ સાથે જીવી રહ્યા હતા. આ પ્રકારના વહીવટી નિર્ણયો માત્ર આંકડાકીય ભૂલ નથી, પરંતુ તેની પાછળ રાજકીય ધ્રુવીકરણનો સ્પષ્ટ એજન્ડા દેખાઈ રહ્યો છે, જે ચૂંટણીઓના પરિણામોને પણ પ્રભાવિત કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ટેકનોલોજીની ગુલામી: બાયોમેટ્રિક્સ અને ગરીબ મજૂરોનું દર્દ

નાગરિકતા માત્ર વોટ આપવાનો અધિકાર નથી, પરંતુ તે ભારતીય હોવાની પાયાની ઓળખ છે. સરકારની 'ડિજિટલ ઈન્ડિયા' ની નીતિઓએ ગરીબ વર્ગ માટે મુસીબતો ઉભી કરી છે. મનરેગા જેવી યોજનાઓમાં કામ મેળવવા માટે હવે આધાર બાયોમેટ્રિક્સ અને ફેસ રિકગ્નિશન ફરજિયાત કરી દેવામાં આવ્યું છે. જ્યારે સર્વર ડાઉન હોય કે ટેકનિકલ ખામી સર્જાય, ત્યારે હજારો ગરીબ મજૂરો પોતાની મહેનતની કમાણીથી વંચિત રહી જાય છે. જે લોકો ડિજિટલ પ્રક્રિયા પૂરી નથી કરી શકતા, તેમને સિસ્ટમમાંથી બહાર કરી દેવામાં આવે છે. ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સેવાઓને સરળ બનાવવા માટે થવો જોઈએ, પરંતુ અહીં તેનો ઉપયોગ જવાબદારી ટાળવા અને સામાન્ય માણસ પર દબાણ લાવવા માટે થઈ રહ્યો છે. સત્તાનો આ પ્રકારનો મનમાનો ઉપયોગ નાગરિકોને પોતાના જ દેશમાં લાચાર બનાવી રહ્યો છે.

એક સંપાદકનો અનુભવ અને નાગરિક અધિકારોનો લોપ

આ સમસ્યા માત્ર ગરીબો સુધી મર્યાદિત નથી. અખબારના પૂર્વ સંપાદક આર. રાજગોપાલ જેવા પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓ પણ આ સિસ્ટમની વિસંગતતાઓનો ભોગ બન્યા છે. માત્ર એક 'લોજિકલ ડિસ્ક્રિપેન્સી' ને કારણે મતદાર યાદીમાંથી નામ ગાયબ થઈ ગયું અને તેની સીધી અસર તેમના પાસપોર્ટ રિન્યુઅલ પર પડી, જેના કારણે તેઓ તેમની દીકરીના લગ્નમાં પણ હાજરી આપી શક્યા નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ નીકળી જવું એટલે નાગરિકતા ગુમાવવી એવું નથી, છતાં સરકારી તંત્ર કઠોર વલણ અપનાવી રહ્યું છે. સરકાર દરેક વિવાદને એવી રીતે રજૂ કરે છે જાણે દેશ કોઈ મોટી કટોકટીમાં હોય, જેથી કરીને સામાન્ય લોકોના પ્રશ્નોને ગૌણ બનાવી શકાય.

દુશ્મનોની શોધ અને ધ્રુવીકરણની રાજનીતિ

મોદી સરકારની કામગીરીમાં 'દુશ્મન' બનાવવાની એક ચોક્કસ પેટર્ન જોવા મળે છે. ક્યારેક ખેડૂતો, ક્યારેક વિદ્યાર્થીઓ, તો ક્યારેક કોઈ ખાસ સમુદાયને દેશ વિરોધી ગણાવીને જનતાનું ધ્યાન મૂળ સમસ્યાઓ પરથી હટાવવામાં આવે છે. 'ઘૂસણખોર' નો મુદ્દો પણ એવો જ છે. યુપીએ સરકાર દરમિયાન પણ સરહદ સુરક્ષા અને ઘૂસણખોરી રોકવાની કામગીરી ચાલતી હતી, પરંતુ મોદી સરકારમાં તેમાં ગંભીરતા કરતા રાજકીય ઉત્તેજના વધારે છે. ખોટી ઓળખને કારણે અનેક નિર્દોષ લોકો હેરાન થાય છે. આ સરકારની પ્રાથમિકતા સમસ્યાઓનું સમાધાન લાવવાને બદલે સમાજમાં ધ્રુવીકરણ કરીને તેનો ચૂંટણીમાં લાભ મેળવવાની વધુ છે.

જનતાનો વધતો જતો અવાજ અને નિરાશા

આજે યુવા પેઢીમાં નોકરીઓની અછત અને પરીક્ષાઓ રદ થવાને કારણે જે નિરાશા છે તે સ્પષ્ટપણે જોવા મળે છે. લોકો હવે મોદી સરકારના 'વૈભવી પ્રચાર' અને 'હગપ્લોમેસી' થી આગળ જોઈ રહ્યા છે. જે લોકો એક સમયે મૂક પ્રેક્ષક હતા, તેઓ હવે પોતાના અધિકારો માટે અવાજ ઉઠાવતા થયા છે. ચૂંટણીલક્ષી તાનાશાહીમાં સત્તા હંમેશા પોતાની તરફેણમાં પરિણામો ઈચ્છે છે, પરંતુ જ્યારે નાગરિકો પોતાની ઓળખ અને અસ્તિત્વ માટે લડવા પર ઉતરી આવે છે, ત્યારે સત્તાનું સમીકરણ બદલાવા લાગે છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે સરકાર એ સમજે કે નાગરિકો એ તેના શાસિતો નથી, પરંતુ દેશના માલિકો છે. લોકશાહીમાં નાગરિકની ગરિમા અને તેનો અવાજ સર્વોપરી છે, અને તેને દબાવીને લાંબો સમય શાસન કરી શકાય નહીં.

: