ભારતની જેલોમાં ભરચકતા એક ગંભીર પડકાર ઉભો કરી રહી છે. બુધવારે સંસદમાં સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના 2024 ના ડેટા અનુસાર, ભારતની જેલોમાં 112.7 ટકા ભરચકતા છે. દેશભરની 609 જેલોમાં તેમની મંજૂર ક્ષમતા કરતા વધુ કેદીઓ છે, જેમાં દિલ્હી સૌથી વધુ ભરચકતા ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે, જ્યાં જેલોમાં તેમની ક્ષમતાના 194.6 ટકા ભરચકતા છે.
દેશમાં સૌથી વધુ જેલ ક્ષમતા ધરાવતા ઉત્તર પ્રદેશમાં 76,162 કેદીઓની ક્ષમતા સામે 86,762 કેદીઓ હતા, જેના પરિણામે જેલ ઉપયોગ દર 113.9 ટકા હતો. બીજા પ્રશ્નના જવાબમાં, સરકારે જણાવ્યું હતું કે 31 ડિસેમ્બર, 2024 સુધીમાં, દેશભરની જેલોમાં 371,440 કેદીઓ હતા. આમાંથી, 968 કેદીઓ ભારતીય દંડ સંહિતા (BNSS) ની કલમ 479 અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ 436A હેઠળ મુક્તિ માટે લાયક હોવાનું જણાયું હતું. જોકે, 2024 દરમિયાન આમાંથી ફક્ત 627 કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
ગૃહ રાજ્યમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ બાકીના પાત્ર કેદીઓની મુક્તિમાં વિલંબ માટે ગૃહ મંત્રાલયને કોઈ ચોક્કસ કારણો આપ્યા નથી. સરકારે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જેલ વહીવટ અને કેદીઓનું સંચાલન બંધારણની રાજ્ય સૂચિ હેઠળના વિષયો છે. તેથી, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની જવાબદારી છે કે તેઓ જેલોનું વિસ્તરણ કરે, ભીડ ઓછી કરે અને પાત્ર કેદીઓની સમયસર મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરે.
ભારતની જેલોમાં ભરચકતા એક ગંભીર પડકાર ઉભો કરી રહી છે. બુધવારે સંસદમાં સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) ના 2024 ના ડેટા અનુસાર, ભારતની જેલોમાં 112.7 ટકા ભરચકતા છે. દેશભરની 609 જેલોમાં તેમની મંજૂર ક્ષમતા કરતા વધુ કેદીઓ છે, જેમાં દિલ્હી સૌથી વધુ ભરચકતા ધરાવતો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ છે, જ્યાં જેલોમાં તેમની ક્ષમતાના 194.6 ટકા ભરચકતા છે.
રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના લેખિત જવાબમાં, ગૃહ રાજ્યમંત્રી, કેદી સંજય કુમારે જણાવ્યું હતું કે 31 ડિસેમ્બર, 2024 સુધીમાં, દેશની જેલોની કુલ મંજૂર ક્ષમતા 453,769 હતી, જ્યારે 511,542 કેદીઓ ત્યાં રાખવામાં આવ્યા હતા. આમ, જેલોમાં 57,773 કેદીઓથી વધુ ભીડ જોવા મળી હતી. માહિતી અનુસાર, દિલ્હીની જેલોમાં 10,026 ની મંજૂર ક્ષમતા સામે 19,512 કેદીઓ રાખવામાં આવ્યા હતા, જેના પરિણામે જેલનો ઉપયોગ દર 194.6 ટકા થયો.
દેશમાં સૌથી વધુ જેલ ક્ષમતા ધરાવતા ઉત્તર પ્રદેશમાં 76,162 કેદીઓની ક્ષમતા સામે 86,762 કેદીઓ હતા, જેના પરિણામે જેલ ઉપયોગ દર 113.9 ટકા હતો. બીજા પ્રશ્નના જવાબમાં, સરકારે જણાવ્યું હતું કે 31 ડિસેમ્બર, 2024 સુધીમાં, દેશભરની જેલોમાં 371,440 કેદીઓ હતા. આમાંથી, 968 કેદીઓ ભારતીય દંડ સંહિતા (BNSS) ની કલમ 479 અથવા ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા (CrPC) ની કલમ 436A હેઠળ મુક્તિ માટે લાયક હોવાનું જણાયું હતું. જોકે, 2024 દરમિયાન આમાંથી ફક્ત 627 કેદીઓને મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
ગૃહ રાજ્યમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ બાકીના પાત્ર કેદીઓની મુક્તિમાં વિલંબ માટે ગૃહ મંત્રાલયને કોઈ ચોક્કસ કારણો આપ્યા નથી. સરકારે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જેલ વહીવટ અને કેદીઓનું સંચાલન બંધારણની રાજ્ય સૂચિ હેઠળના વિષયો છે. તેથી, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની જવાબદારી છે કે તેઓ જેલોનું વિસ્તરણ કરે, ભીડ ઓછી કરે અને પાત્ર કેદીઓની સમયસર મુક્તિ સુનિશ્ચિત કરે.જેલના આધુનિકીકરણ માટે 608.6 કરોડ રૂપિયા જારી કરાયાકેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષોમાં જેલ આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ હેઠળ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹608.6 કરોડ આપવામાં આવ્યા છે. આ ભંડોળનો ઉપયોગ ઉચ્ચ-સુરક્ષાવાળી જેલોના નિર્માણ, સુરક્ષા માળખાને મજબૂત બનાવવા અને કેદીઓના કૌશલ્ય વિકાસ અને પુનર્વસન જેવી સુધારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ માટે થઈ રહ્યો છે.
સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે જેલમાં વધુ પડતી કેદીઓ સાથે સંબંધિત મુદ્દાઓ, જેમ કે માનવ અધિકારો, આરોગ્યસંભાળ, કાનૂની સહાય અને પુનર્વસન, મુખ્યત્વે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. વધુમાં, ગૃહ મંત્રાલયે જેલોમાં માનવીય પરિસ્થિતિઓ, તબીબી સંભાળ, કાનૂની સહાય અને પુનર્વસનને મજબૂત બનાવવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કેદીઓની સારવાર માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનક નિયમો અને મોડેલ જેલ મેન્યુઅલ, 2016નું પરિપત્ર કર્યું છે.
કેન્દ્ર સરકારે જણાવ્યું હતું કે છેલ્લા પાંચ નાણાકીય વર્ષોમાં જેલ આધુનિકીકરણ પ્રોજેક્ટ હેઠળ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ₹608.6 કરોડ આપવામાં આવ્યા છે. આ ભંડોળનો ઉપયોગ ઉચ્ચ-સુરક્ષાવાળી જેલોના નિર્માણ, સુરક્ષા માળખાને મજબૂત બનાવવા અને કેદીઓના કૌશલ્ય વિકાસ અને પુનર્વસન જેવી સુધારાત્મક પ્રવૃત્તિઓ માટે થઈ રહ્યો છે.
સરકારે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે જેલમાં વધુ પડતી કેદીઓ સાથે સંબંધિત મુદ્દાઓ, જેમ કે માનવ અધિકારો, આરોગ્યસંભાળ, કાનૂની સહાય અને પુનર્વસન, મુખ્યત્વે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના અધિકારક્ષેત્રમાં આવે છે. વધુમાં, ગૃહ મંત્રાલયે જેલોમાં માનવીય પરિસ્થિતિઓ, તબીબી સંભાળ, કાનૂની સહાય અને પુનર્વસનને મજબૂત બનાવવા માટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કેદીઓની સારવાર માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રના માનક નિયમો અને મોડેલ જેલ મેન્યુઅલ, 2016નું પરિપત્ર કર્યું છે.