નેપાળ અને તિબેટની સરહદે 26 ઓગસ્ટે આવેલી ભયાનક અચાનક પૂર જેવી ઘટનાએ સમગ્ર હિમાલય ક્ષેત્રની નાજુક સ્થિતિ ફરી એકવાર સામે લાવી છે. ભોટે કોશી અને આસપાસના વિસ્તારોમાં આવેલા ફ્લેશ ફ્લડમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોનાં મોત થયા છે અને સેંકડો લોકો હજુ લાપતા છે. પ્રાથમિક તપાસમાં હિમનદીનો એક ભાગ તૂટી પડવાથી બરફ, પથ્થર અને કાટમાળનો વિશાળ પ્રવાહ નદીમાં ધસી આવ્યો હોવાનું સામે આવ્યું છે.
આ ઘટનાએ એક મોટો સવાલ ઊભો કર્યો છે-જો હિમાલયના આટલા નાજુક વિસ્તારમાં કુદરતી ઘટના આટલી મોટી તબાહી સર્જી શકે છે, તો ત્યાં બની રહેલા વિશ્વના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ સામેના જોખમો કેટલા ગંભીર છે?
બ્રહ્મપુત્ર પર ચીનનો મહાકાય પ્રોજેક્ટચીન તિબેટમાં યારલુન્ગ ત્સાંગ્પો નદી પર મેડોગ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ બનાવી રહ્યું છે. આ જ નદી ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશ્યા બાદ બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે.
આ પ્રોજેક્ટ યારલુન્ગ ત્સાંગ્પોના વિશાળ ગ્રેટ બેન્ડ વિસ્તારમાં બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. અહીં નદી અચાનક વળાંક લે છે અને ઊંચાઈમાં મોટો ઘટાડો થાય છે, જેના કારણે જળવિદ્યુત ઉત્પાદનની વિશાળ સંભાવના છે. અહેવાલો અનુસાર પ્રોજેક્ટની અંદાજિત ક્ષમતા લગભગ 60,000 મેગાવોટ હોવાનું કહેવાય છે અને તેની કિંમત આશરે $137 બિલિયન સુધી હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
સૌથી મોટો સવાલ-જગ્યા કેટલી સુરક્ષિત?ચિંતા માત્ર ડેમના કદને લઈને નથી. ડેમ જે વિસ્તારમાં બની રહ્યો છે તે હિમાલયના અત્યંત ભૂકંપપ્રવણ અને ભૂગર્ભીય રીતે સક્રિય વિસ્તારોમાં આવે છે. જુલાઈ 2026માં સામે આવેલા એક ચીની જિયોલોજિકલ અભ્યાસ અંગેના અહેવાલોમાં Paizhen Fault અંગે ચેતવણી આપવામાં આવી હતી. સંશોધકોએ આ સક્રિય ફોલ્ટની નજીક મોટા બાંધકામ અને રિઝર્વોયર વિસ્તારની સ્થિરતા અંગે જોખમ દર્શાવ્યું હતું. અર્થાત્, અહીં કુદરતી જોખમો માત્ર ભૂકંપ પૂરતા નથી. ભૂસ્ખલન, હિમનદી તૂટવી, પથ્થરોનો વિશાળ પ્રવાહ અને અચાનક પૂર જેવી ઘટનાઓ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
નિષ્ણાતોએ વ્યક્ત કરી ચિંતાનેપાળની હાલની આપત્તિ બાદ સ્ટ્રેટેજિક નિષ્ણાત બ્રહ્મા ચેલાનીએ હિમાલયની ભૂકંપપ્રવણતા અને મેડોગ પ્રોજેક્ટ અંગે ફરી સવાલ ઉઠાવ્યા છે. તેમણે 4.4ની તીવ્રતાના ભૂકંપ બાદ થયેલી તબાહીનો ઉલ્લેખ કરીને કહ્યું કે હિમાલયમાં મધ્યમ તીવ્રતાની ભૂકંપીય હિલચાલ પણ બરફ અને પથ્થરના વિશાળ પ્રવાહ જેવી cascading ઘટનાઓ સર્જી શકે છે. આ જ કારણે કેટલાક નિષ્ણાતો મેડોગ જેવા વિશાળ પ્રોજેક્ટને લઈને ગંભીર ભૂકંપ અને ભૂસ્ખલન જોખમની ચેતવણી આપી રહ્યા છે.
જો ડેમને નુકસાન થાય તો ભારત માટે શું?અહીં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે "ડેમ તૂટે તો ભારત અને બાંગ્લાદેશમાં તરત જ મહાપ્રલય આવશે" એવો દાવો હાલ પુરાવા વગર કરવો યોગ્ય નથી. પરંતુ ભારત માટે ચિંતા વાસ્તવિક છે. બ્રહ્મપુત્ર નદી તિબેટમાંથી ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશમાં પ્રવેશે છે અને ત્યારબાદ આસામમાંથી પસાર થઈ બાંગ્લાદેશ તરફ જાય છે. તેથી ચીન ઉપરવાસમાં પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરે છે તે બાબત ભારત માટે વ્યૂહાત્મક અને જળસુરક્ષાનો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે.
ડેમના સંચાલન, પાણી છોડવાની નીતિ, અચાનક ભારે પાણી છોડવું અથવા કોઈ મોટી કુદરતી આપત્તિ દરમિયાન માળખાકીય નુકસાન-આ તમામ પરિસ્થિતિઓમાં નીચેના વિસ્તારો પર અસર અંગે ભારત લાંબા સમયથી ચિંતા વ્યક્ત કરતું આવ્યું છે.
નેપાળની ઘટના શું શીખવે છે?નેપાળની હાલની તબાહીએ એક વાત સ્પષ્ટ કરી છે-હિમાલયને માત્ર પર્વતમાળા તરીકે જોવી પૂરતી નથી; આ એક અત્યંત સક્રિય અને ઝડપથી બદલાતી ભૂગર્ભીય સિસ્ટમ છે. એક નાની ભૂકંપીય ઘટના, હિમનદીનો તૂટેલો ભાગ, ભૂસ્ખલન અને નદીમાં બનેલો અસ્થાયી અવરોધ-આ બધી ઘટનાઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને ગણતરીની મિનિટોમાં વિનાશક પૂર સર્જી શકે છે. હાલની નેપાળ-તિબેટ આપત્તિ તેનું તાજું ઉદાહરણ છે. એટલે મેડોગ ડેમ અંગેનો મૂળ પ્રશ્ન માત્ર "ડેમ કેટલો મોટો છે?" એટલો નથી.
મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે-શું દુનિયાના સૌથી મોટા હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટમાંથી એકને એવી જગ્યાએ બનાવવું સુરક્ષિત છે, જ્યાં હિમનદીઓ, ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન અને અસ્થિર ભૂગર્ભીય પરિસ્થિતિઓ એકસાથે હાજર છે? અને આ જ સવાલ હવે નેપાળની ભયાનક તબાહીએ ફરી ભારતના દરવાજે લાવીને ઊભો કર્યો છે.