ધરતી પર જીવન માટે પાણી જેટલું જરૂરી છે, એટલું જ પાણી ક્યારેક વિનાશનું કારણ પણ બની શકે છે. એક તરફ ક્યાંક વરસાદ માટે લોકો પ્રાર્થના કરે છે તો બીજી તરફ ક્યાંક આકાશમાંથી વરસતું પાણી જ લોકોના જીવનને અસ્તવ્યસ્ત કરી દે છે. આ બધાની પાછળ માત્ર સ્થાનિક હવામાન જ નહીં, પરંતુ હજારો કિલોમીટર દૂર સમુદ્રમાં થનારા ફેરફારો પણ જવાબદાર હોય છે.
પ્રશાંત મહાસાગરમાં આખરે શું થઈ રહ્યું છે?
સામાન્ય રીતે સમુદ્રનું તાપમાન એક નિશ્ચિત મર્યાદામાં રહે છે, પરંતુ હાલમાં પ્રશાંત મહાસાગરના કેટલાક વિસ્તારોમાં પાણીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં બે ડિગ્રી સેલ્સિયસ કે તેથી પણ વધુ નોંધાયું છે. સેટેલાઇટ તસવીરોમાં આ વિસ્તાર ઘેરા લાલ રંગમાં દેખાઈ રહ્યો છે, જે અસામાન્ય ગરમીનો સ્પષ્ટ સંકેત છે.
વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે જ્યારે સમુદ્ર આટલો ગરમ થાય છે ત્યારે માત્ર દરિયાની અંદરની જ સ્થિતિ બદલાતી નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર સમગ્ર વિશ્વના હવામાન પર પડે છે.
શું છે અલ નીનો?
'અલ નીનો' એક કુદરતી જલવાયુ પ્રક્રિયા છે. સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં પ્રશાંત મહાસાગર ઉપરની પવનો ગરમ પાણીને પશ્ચિમ તરફ ધકેલે છે. પરંતુ જ્યારે આ પવનો નબળા પડે છે અથવા દિશા બદલે છે ત્યારે ગરમ પાણી મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વ ભાગમાં જ એકઠું થવા લાગે છે.આ ઘટનાને અલ નીનો કહેવામાં આવે છે.
દર બેથી સાત વર્ષે અલ નીનો સર્જાય છે, પરંતુ ક્યારેક તે એટલો શક્તિશાળી બને છે કે તેને 'સુપર અલ નીનો' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આવા સમયે વિશ્વભરમાં હવામાનનું સંતુલન ખોરવાઈ જાય છે.
150 વર્ષ પછી ફરી આવી શકે છે સુપર અલ નીનો?
નાસા અને અન્ય હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસ પ્રમાણે હાલની સ્થિતિ વર્ષ 1997-98 દરમિયાન આવેલા અત્યંત શક્તિશાળી અલ નીનો જેવી દેખાઈ રહી છે. તે સમયના અલ નીનોને 'ગોડઝિલા અલ નીનો' તરીકે પણ ઓળખવામાં આવ્યો હતો, કારણ કે તેની અસર સમગ્ર વિશ્વમાં જોવા મળી હતી.
હાલના તાપમાનના આંકડા અને સમુદ્રમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને જોતા વૈજ્ઞાનિકો માની રહ્યા છે કે આ વર્ષે અલ નીનો વધુ મજબૂત બની શકે છે. જોકે, '150 વર્ષ પછી પ્રથમવાર' અથવા 'સુપર અલ નીનો નિશ્ચિત આવી રહ્યો છે' એવો દાવો હજુ વૈજ્ઞાનિક રીતે પુષ્ટિ પામેલો નથી. વૈજ્ઞાનિકો હાલ માત્ર મજબૂત અલ નીનોની સંભાવનાઓ પર નજર રાખી રહ્યા છે.
ભારત પર કેવી અસર થઈ શકે?
ભારતનો ચોમાસો પ્રશાંત મહાસાગરની સ્થિતિ સાથે ખૂબ જ નજીકથી જોડાયેલો છે. તેથી અલ નીનો મજબૂત બનતા દેશના અનેક વિસ્તારોમાં હવામાન અસામાન્ય બની શકે છે.
ક્યાંક લાંબા સમય સુધી વરસાદ નહીં પડે તો ક્યાંક ટૂંકા સમયમાં અતિ ભારે વરસાદ પડી શકે છે. આ સ્થિતિ ખેતી, પાણીના સંગ્રહ અને સામાન્ય જનજીવન માટે પડકાર ઊભા કરી શકે છે.
તાજેતરના દિવસોમાં દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં ભારે વરસાદ, કેટલાક રાજ્યોમાં પૂર જેવી સ્થિતિ અને અન્ય વિસ્તારોમાં વરસાદની અનિયમિતતા પાછળ પણ વૈશ્વિક હવામાનના બદલાતા ચક્રોને મહત્વનું કારણ માનવામાં આવે છે. જોકે, એક માત્ર અલ નીનોને જ દરેક વરસાદી ઘટનાનું કારણ ગણાવી શકાય નહીં, કારણ કે સ્થાનિક હવામાન પ્રણાલીઓ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.એન્ટાર્કટિકાનો બરફ કેમ ચિંતાનો વિષય છે?
પ્રશાંત મહાસાગરની વધતી ગરમી સાથે એન્ટાર્કટિકાની સમુદ્રી બરફમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે.
વૈજ્ઞાનિકોના અભ્યાસ મુજબ છેલ્લા વર્ષોમાં સમુદ્રી બરફનો વિસ્તાર સતત ઘટી રહ્યો છે. બરફ ઓગળવાથી માત્ર સમુદ્રનું જળસ્તર જ નથી વધતું, પરંતુ પૃથ્વીની કુદરતી ઠંડક જાળવી રાખતી વ્યવસ્થા પણ નબળી પડે છે.
જ્યારે બરફ ઓછો થાય છે ત્યારે સૂર્યના કિરણો વધુ પ્રમાણમાં સમુદ્ર શોષી લે છે, જેના કારણે ગરમીનું પ્રમાણ વધુ વધે છે અને આ ચક્ર સતત આગળ વધતું રહે છે.
દુનિયા માટે શું છે સૌથી મોટો ખતરો?
જો અલ નીનો વધુ શક્તિશાળી બનશે તો તેની અસર માત્ર એક દેશ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે.
વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં અસહ્ય ગરમી, અતિવૃષ્ટિ, દુષ્કાળ, જંગલોમાં આગ, કૃષિ ઉત્પાદન પર અસર, પીવાના પાણીની અછત અને સમુદ્રના વધતા જળસ્તર જેવા પડકારો વધુ ગંભીર બની શકે છે.
જલવાયુ પરિવર્તન પહેલેથી જ દુનિયા માટે પડકાર છે અને જો તેની સાથે મજબૂત અલ નીનો પણ જોડાય તો હવામાન વધુ અનિશ્ચિત બની શકે છે.
હાલ માટે શું જાણવું જરૂરી છે?
વૈજ્ઞાનિકો સતત સમુદ્રના તાપમાન અને હવામાનના બદલાતા પેટર્ન પર નજર રાખી રહ્યા છે. હાલની સ્થિતિ ચિંતાજનક જરૂર છે, પરંતુ તેનાથી તરત જ વૈશ્વિક વિનાશ થશે એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી.
સ્પષ્ટ છે કે ધરતીનું જલવાયુ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે. આવા સમયમાં હવામાન વિભાગની સત્તાવાર આગાહીઓ પર ધ્યાન આપવું, અફવાઓથી દૂર રહેવું અને કુદરતી આફતો સામે સાવચેત રહેવું એ જ સૌથી સમજદારીભર્યો માર્ગ છે.