સામાન્ય રીતે આપણા સમાજમાં એવી માન્યતા પ્રવર્તે છે કે માતા-પિતાની તમામ મિલકત પર સંતાનોનો જન્મસિદ્ધ અધિકાર હોય છે. જ્યારે પણ કોઈ જમીન કે મકાન પરિવારમાં વર્ષોથી હોય, ત્યારે સંતાનો તેને પોતાની જ માલિકીની ગણવા લાગે છે. પરંતુ, કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ આ વાત હંમેશા સાચી હોતી નથી. ભારતીય કાયદા મુજબ મિલકતની પ્રકૃતિ (Nature of Property) નક્કી કરે છે કે તેના પર કોનો અધિકાર રહેશે.
મિલકતના બે મુખ્ય પ્રકારકાયદાકીય રીતે મિલકતને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવી છે:
સ્વ-અર્જિત મિલકત (Self-Acquired Property): વ્યક્તિએ પોતાની મહેનત, નોકરી કે વ્યવસાયમાંથી બચત કરીને ખરીદેલી મિલકત.
વારસાઈ મિલકત (Ancestral Property): જે મિલકત પરિવારમાં ચાર પેઢીથી વહેંચાયા વગર સતત ચાલી આવતી હોય.
સ્વ-અર્જિત મિલકત પર પિતાનો એકહથ્થુ અધિકારજો પિતાએ પોતાના પૈસે કોઈ ઘર કે પ્લોટ ખરીદ્યો હોય, તો કાયદો તેમને તે મિલકતના સંપૂર્ણ માલિક ગણે છે. આ કિસ્સામાં પિતા પાસે વિશેષ સત્તા છે:
તેઓ ઈચ્છે તો મિલકત વેચી શકે છે.
તેઓ કોઈપણ સંતાન કે અન્ય વ્યક્તિને તે મિલકત ભેટ (Gift) આપી શકે છે.
સ્વ-અર્જિત મિલકત (Self-Acquired Property): વ્યક્તિએ પોતાની મહેનત, નોકરી કે વ્યવસાયમાંથી બચત કરીને ખરીદેલી મિલકત.
વારસાઈ મિલકત (Ancestral Property): જે મિલકત પરિવારમાં ચાર પેઢીથી વહેંચાયા વગર સતત ચાલી આવતી હોય.
સ્વ-અર્જિત મિલકત પર પિતાનો એકહથ્થુ અધિકારજો પિતાએ પોતાના પૈસે કોઈ ઘર કે પ્લોટ ખરીદ્યો હોય, તો કાયદો તેમને તે મિલકતના સંપૂર્ણ માલિક ગણે છે. આ કિસ્સામાં પિતા પાસે વિશેષ સત્તા છે:
તેઓ ઈચ્છે તો મિલકત વેચી શકે છે.
તેઓ કોઈપણ સંતાન કે અન્ય વ્યક્તિને તે મિલકત ભેટ (Gift) આપી શકે છે.
તેઓ વસિયતનામું (Will) બનાવીને કોઈપણ એક વ્યક્તિના નામે આખી મિલકત કરી શકે છે.આવી મિલકતમાં સંતાનો જીવતા જીવ હક માંગી શકતા નથી. જો પિતા વસિયત વગર મૃત્યુ પામે, તો જ કાયદેસરના વારસદારોને તેમાં હક મળે છે.
વારસાઈ મિલકતમાં જન્મજાત અધિકારવારસાઈ મિલકતનો મામલો અલગ છે. હિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ મુજબ, જો કોઈ પ્રોપર્ટી ચાર પેઢીથી ચાલી આવતી હોય, તો તેમાં સંતાનોને જન્મ લેતાની સાથે જ હક મળી જાય છે. પિતા આવી મિલકતને સંતાનોની સંમતિ વગર વેચી શકતા નથી. આ મિલકત 'હિન્દુ અવિભાજિત પરિવાર' (HUF) નો હિસ્સો ગણાય છે અને તેમાં તમામ હિસ્સેદારોનો (Coparceners) સમાન હક હોય છે.
એક મહત્વનો કાયદાકીય વળાંકહિન્દુ ઉત્તરાધિકાર અધિનિયમ, 1956 અને સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદાઓ મુજબ, જો પિતાને તેમના પિતા તરફથી વારસામાં મિલકત મળી હોય, પરંતુ તે 1956 પછી મળી હોય, તો તેને પણ ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં 'સ્વ-અર્જિત' મિલકત તરીકે જોવામાં આવે છે. આથી, વારસાઈ મિલકત સાબિત કરવા માટે તેના દસ્તાવેજો અને પેઢીનામાની ચકાસણી કરવી ખૂબ અનિવાર્ય છે.
કૌટુંબિક ઝઘડાઓ ટાળવા માટે પ્રોપર્ટીના કાયદાનું જ્ઞાન હોવું ખૂબ જરૂરી છે. લાગણીઓ બાજુ પર રાખીને જ્યારે કાયદાની વાત આવે છે, ત્યારે માત્ર દસ્તાવેજો જ બોલે છે. જો મિલકત સ્વ-અર્જિત હોય, તો સંતાનોએ માતા-પિતાની ઈચ્છાને માન આપવું પડે છે, જ્યારે વારસાઈ મિલકતમાં કાયદો સંતાનોના હિતનું રક્ષણ કરે છે.