ભારતમાં સરકારી નોકરી અને તેનાથી મળતા ભથ્થાઓ હંમેશા ચર્ચાનો વિષય રહ્યા છે. કેન્દ્રીય કર્મચારીઓ અને પેન્શનર્સ માટે મોંઘવારી ભથ્થું (DA) અને વેતન આયોગ (Pay Commission) બે સૌથી મહત્વના પરિબળો છે, જે સીધી રીતે તેમની આર્થિક સ્થિતિ નક્કી કરે છે. હાલમાં દેશમાં આશરે 50 લાખ કર્મચારીઓ અને 65 લાખ પેન્શનર્સ આ વ્યવસ્થાનો લાભ લઈ રહ્યા છે.
પરંતુ શું તમે ક્યારેય વિચાર્યું છે કે દર 10 વર્ષે જ કેમ નવું પગાર પંચ બને છે? અને દર છ મહિને સેલરીમાં DA ઉમેરવો કેમ જરૂરી છે? ચાલો આ વિષયને વિગતવાર સમજીએ.
દર 10 વર્ષે કેમ બને છે પે કમિશન?ભારત સરકાર દેશની આર્થિક સ્થિતિ, મોંઘવારીના દર અને બદલાતા જીવનધોરણને ધ્યાનમાં રાખીને દર 10 વર્ષે કેન્દ્રીય વેતન આયોગ (CPC) નું ગઠન કરે છે. આ આયોગનું મુખ્ય કામ સરકારી કર્મચારીઓના મૂળ પગાર (Basic Salary), ભથ્થાઓ અને પેન્શનના માળખાની સમીક્ષા કરવાનું અને તેમાં સુધારાની ભલામણ કરવાનું છે.
વર્ષો જતાં બજારની સ્થિતિ બદલાય છે અને રૂપિયો પોતાનું મૂલ્ય ગુમાવે છે. 10 વર્ષ પહેલાં જે પગાર યોગ્ય હતો, તે આજના સમયમાં ઓછો પડી શકે છે. આ જ અસમાનતા દૂર કરવા માટે જાન્યુઆરી 2025માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 8મા પગાર પંચની રચના કરવામાં આવી હતી, જેની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જજ રંજન પ્રકાશ દેસાય કરી રહ્યા છે. આ આયોગ વિવિધ કર્મચારી સંગઠનો અને મંત્રાલયો સાથે ચર્ચા કરીને નવું પગાર માળખું તૈયાર કરે છે, જેથી કર્મચારીઓનું જીવનધોરણ જળવાઈ રહે.
દર 10 વર્ષે કેમ બને છે પે કમિશન?ભારત સરકાર દેશની આર્થિક સ્થિતિ, મોંઘવારીના દર અને બદલાતા જીવનધોરણને ધ્યાનમાં રાખીને દર 10 વર્ષે કેન્દ્રીય વેતન આયોગ (CPC) નું ગઠન કરે છે. આ આયોગનું મુખ્ય કામ સરકારી કર્મચારીઓના મૂળ પગાર (Basic Salary), ભથ્થાઓ અને પેન્શનના માળખાની સમીક્ષા કરવાનું અને તેમાં સુધારાની ભલામણ કરવાનું છે.
વર્ષો જતાં બજારની સ્થિતિ બદલાય છે અને રૂપિયો પોતાનું મૂલ્ય ગુમાવે છે. 10 વર્ષ પહેલાં જે પગાર યોગ્ય હતો, તે આજના સમયમાં ઓછો પડી શકે છે. આ જ અસમાનતા દૂર કરવા માટે જાન્યુઆરી 2025માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા 8મા પગાર પંચની રચના કરવામાં આવી હતી, જેની અધ્યક્ષતા સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ જજ રંજન પ્રકાશ દેસાય કરી રહ્યા છે. આ આયોગ વિવિધ કર્મચારી સંગઠનો અને મંત્રાલયો સાથે ચર્ચા કરીને નવું પગાર માળખું તૈયાર કરે છે, જેથી કર્મચારીઓનું જીવનધોરણ જળવાઈ રહે.
સેલરીમાં DA કેમ જરૂરી છે?પે કમિશન તો દર 10 વર્ષે આવે છે, પરંતુ મોંઘવારી દરરોજ વધે છે. દૂધ, શાકભાજી, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને વીજળીના ભાવ સતત વધતા રહે છે. એપ્રિલ 2026ના આંકડા મુજબ દેશમાં છૂટક મોંઘવારી દર 3.48% અને ખાદ્ય મોંઘવારી 4.20% એ પહોંચી ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં, જો કર્મચારીઓનો પગાર સ્થિર રહે, તો તેમના ઘરનું બજેટ ખોરવાઈ જાય.
આ મોંઘવારીની અસરને નાબૂદ કરવા માટે સરકાર સેલરીમાં 'Dearness Allowance' એટલે કે મોંઘવારી ભથ્થું (DA) ઉમેરે છે. પેન્શનર્સ માટે આને 'Dearness Relief' (DR) કહેવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વધતા જતા ખર્ચાઓ સામે કર્મચારીઓની ખરીદશક્તિ (Purchasing Power) જાળવી રાખવાનો છે.
DA ની ગણતરી અને ટેક્સના નિયમોસરકાર વર્ષમાં બે વાર, સામાન્ય રીતે જાન્યુઆરી અને જુલાઈ મહિના માટે DA માં ફેરફાર કરે છે. આ ફેરફાર ઓલ ઇન્ડિયા કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (AICPI) ના છેલ્લા 12 મહિનાના સરેરાશ આંકડાના આધારે નક્કી થાય છે. તાજેતરમાં જ એપ્રિલ 2026માં સરકારે DA 58% થી વધારીને 60% કર્યો હતો. હવે, જુલાઈ 2026માં ફરીથી તેમાં વધારો થવાની સંભાવના સેવાઈ રહી છે.
અહીં એ જાણવું પણ જરૂરી છે કે મોંઘવારી ભથ્થું એ કર્મચારીના કુલ સેલરી પેકેજ (CTC) નો ભાગ છે અને આવકવેરાના નિયમો અનુસાર તે સંપૂર્ણપણે કરપાત્ર (Taxable) છે. કર્મચારીઓએ પોતાના ઇનકમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) માં તેની અલગથી વિગત આપવી પડે છે. ખાસ નોંધનીય બાબત એ છે કે ભારતમાં ખાનગી (Private) કંપનીઓ સામાન્ય રીતે પોતાના કર્મચારીઓને આવું કોઈ અલગ મોંઘવારી ભથ્થું આપતી નથી.