ലോകത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളില് മതം പലപ്പോഴും മനുഷ്യരെ വേർതിരിക്കുന്ന ഒരു ഘടകമായി മാറാറുണ്ട്. എന്നാല് ചില അപൂർവ പ്രദേശങ്ങളില് വിശ്വാസം തന്നെ മതത്തിന്റെ അതിരുകള് ഇല്ലാതാക്കുകയും മനുഷ്യരെ ഒരുമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.
പശ്ചിമ ബംഗാളിലെയും ബംഗ്ലാദേശിലെയും വിശാലമായ കണ്ടല്ക്കാടുകളാല് രൂപംകൊണ്ട സുന്ദർബൻസ് അത്തരമൊരു അതുല്യ ഉദാഹരണമാണ്. ഇവിടെ ജീവിക്കുന്ന ആയിരക്കണക്കിന് ആളുകളുടെ ജീവിതത്തില് നിർണായക സ്ഥാനമുള്ള ഒരു ദേവതയുണ്ട് ബോണ്ബീബി. അത്ഭുതപ്പെടുത്തുന്ന കാര്യം, ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും ഒരുപോലെ ആരാധിക്കുന്ന ഒരു ദേവതയാണ് ബോണ്ബീബി എന്നതാണ്.
ഇന്ത്യയില് മതാചാരങ്ങളും ആരാധനാരീതികളും സാധാരണയായി വ്യക്തമായ അതിരുകളാല് വേർതിരിക്കപ്പെട്ടവയാണ്. വിഗ്രഹാരാധന ഹിന്ദുമതത്തിന്റെ പ്രധാന ഘടകമാണെങ്കില്, ഇസ്ലാമില് അത് അനുവദനീയമല്ല. എന്നാല് സുന്ദർബൻസിലെ ഗ്രാമങ്ങളില് ഈ വ്യത്യാസങ്ങള് പലപ്പോഴും അപ്രസക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ മുസ്ലീങ്ങള് ബോണ്ബീബിക്ക് നേർച്ചകള് അർപ്പിക്കുകയും പ്രാർത്ഥനകള് നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം ഹിന്ദുക്കളും അതേ ദേവതയെ സ്വന്തം രക്ഷകയായി കണക്കാക്കുന്നു. മതഭേദങ്ങള്ക്കപ്പുറം നിലനില്ക്കുന്ന ഈ വിശ്വാസമാണ് ബോണ്ബീബിയെ ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും സവിശേഷമായ ജനകീയ ദേവതകളിലൊന്നാക്കി മാറ്റുന്നത്.
സുന്ദർബൻസ് എന്ന ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ പ്രദേശം തന്നെയാണ് ഈ വിശ്വാസത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ കണ്ടല്ക്കാടായ സുന്ദർബൻസ്, നദികളും കായലുകളും ചെളിക്കാടുകളും ഇടതൂർന്ന വനങ്ങളും ചേർന്ന അത്യന്തം അപകടകരമായ ഒരു ആവാസവ്യവസ്ഥയാണ്. ഇവിടെ ജീവിക്കുന്ന ജനങ്ങളുടെ പ്രധാന ഉപജീവനമാർഗങ്ങള് മത്സ്യബന്ധനം, ഞണ്ട് ശേഖരണം, തേൻ ശേഖരണം, വനവിഭവങ്ങള് കണ്ടെത്തല് എന്നിവയാണ്. എന്നാല് ഈ തൊഴില് മേഖലകളെല്ലാം ഒരു സ്ഥിരം ഭീഷണിയോടെയാണ് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് - റോയല് ബെംഗാള് കടുവ.
സുന്ദർബൻസിലെ കടുവകള് ലോകത്തിലെ ഏറ്റവും അപകടകാരികളായ കടുവകളില്പ്പെടുന്നു. ഓരോ വർഷവും നിരവധി ആളുകള് കടുവയുടെ ആക്രമണത്തിന് ഇരയാകാറുണ്ട്. കാട്ടിലേക്ക് പോകുന്ന ഓരോ യാത്രയും ജീവിതവും മരണവും തമ്മിലുള്ള ഒരു ചൂതാട്ടം പോലെയാണ്. ഇത്തരമൊരു സാഹചര്യത്തിലാണ് ബോണ്ബീബി എന്ന ദേവത ജനങ്ങളുടെ മനസ്സില് ഒരു രക്ഷകയുടെ സ്ഥാനത്ത് എത്തിയത്. കാട്ടിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് പലരും ബോണ്ബീബിയോട് പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു. സുരക്ഷിതമായി തിരികെ വരാൻ കഴിയുമെന്ന വിശ്വാസമാണ് അവരെ മുന്നോട്ട് നയിക്കുന്നത്.
ബോണ്ബീബിയുടെ കഥ മതപരവും ജനകീയവുമായ ഐതിഹ്യങ്ങളുടെ ഒരു സവിശേഷ മിശ്രണമാണ്. പഴയ ബംഗാളി ഗ്രന്ഥങ്ങളായ “ബോണ്ബിബിർ ജഹുറനാമ”യും “ബോണ്ബിബിർ കെരാമതി”യും ഈ കഥകളുടെ പ്രധാന ഉറവിടങ്ങളാണ്. ഐതിഹ്യങ്ങള് പ്രകാരം, മക്കയില് നിന്നുള്ള ഒരു ദരിദ്ര കുടുംബത്തിലാണ് ബോണ്ബീബി ജനിച്ചത്. സാധാരണ മനുഷ്യനായി ജനിച്ചവളല്ല, മറിച്ച് മനുഷ്യരെ സഹായിക്കാൻ ദൈവിക ശക്തികളാല് ഭൂമിയിലേക്ക് അയക്കപ്പെട്ടവളാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ജനനശേഷം അവള്ക്ക് ലഭിച്ച ദൈവിക അനുഗ്രഹങ്ങളാണ് പിന്നീട് അവളെ സുന്ദർബൻസിലേക്ക് എത്തിച്ചതെന്ന് കഥകള് പറയുന്നു.
അന്നത്തെ സുന്ദർബൻസ് ഭരിച്ചിരുന്നത് ദഖിൻ റായി എന്ന ശക്തനായ ഒരു പ്രേതശക്തിയാണെന്നാണ് ഐതിഹ്യം. കടുവകളെ നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ദഖിൻ റായി മനുഷ്യബലികള് ആവശ്യപ്പെടുകയും ജനങ്ങളെ ഭീതിയിലാഴ്ത്തുകയും ചെയ്തുവെന്നാണ് വിശ്വാസം. സുന്ദർബൻസിലെ ജനങ്ങള് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്രൂരതകളാല് ദുരിതമനുഭവിക്കുകയായിരുന്നു. ഈ സാഹചര്യത്തിലാണ് ബോണ്ബീബി കാട്ടിലെത്തുകയും ദഖിൻ റായിക്കെതിരെ പോരാടുകയും ചെയ്യുന്നത്.
ബോണ്ബീബിയുടെ കഥയിലെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ ഭാഗം ദുഖെ എന്ന ബാലനെ രക്ഷിക്കുന്ന സംഭവമാണ്. ദരിദ്രനായ ഒരു ഇടയക്കുട്ടിയായിരുന്നു ദുഖെ. വനവിഭവങ്ങള് കൂടുതല് നേടാനുള്ള മോഹത്തില് ചിലർ അവനെ ദഖിൻ റായിയുടെ ബലിയായി വിട്ടുകൊടുക്കാൻ ശ്രമിച്ചുവെന്നാണ് കഥ. എന്നാല് ബോണ്ബീബി ഇടപെട്ട് ദുഖെയെ രക്ഷിക്കുകയും ദഖിൻ റായിയെ പരാജയപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്തു. ഒടുവില് കടുവകള് ഇനി മനുഷ്യരെ അനാവശ്യമായി ആക്രമിക്കില്ലെന്നും ബോണ്ബീബിയെ വനത്തിന്റെ പരമാധികാരിയായി അംഗീകരിക്കുമെന്നും ദഖിൻ റായി വാഗ്ദാനം ചെയ്തുവെന്നാണ് ഐതിഹ്യം പറയുന്നത്.
ഈ കഥയാണ് ഇന്നും സുന്ദർബൻസിലെ ജനങ്ങളുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെ കേന്ദ്രം. ബോണ്ബീബിയുടെ പ്രതിമകളില് പലപ്പോഴും ഒരു കുട്ടിയെ കൈകളില് പിടിച്ചിരിക്കുന്ന രൂപമാണ് കാണുന്നത്. അത് ദുഖെയെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്നതാണെന്നാണ് വിശ്വാസം. ചില പ്രതിമകളില് അവള് കടുവയുടെ പുറത്ത് നില്ക്കുന്ന രൂപത്തിലും കാണപ്പെടുന്നു. ഹിന്ദു ദേവതകളെ അനുസ്മരിപ്പിക്കുന്ന കിരീടവും മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും അവള് ധരിച്ചിരിക്കും. അതേസമയം അവളുടെ പേരിലെ “ബീബി” എന്ന വിശേഷണം മുസ്ലീം സംസ്കാരത്തിന്റെ സ്വാധീനവും പ്രകടമാക്കുന്നു.
ബോണ്ബീബിയുടെ ആരാധനയുടെ ഏറ്റവും വലിയ പ്രത്യേകത മതസൗഹാർദ്ദത്തിന്റെ പ്രതീകമെന്ന നിലയിലാണ്. സുന്ദർബൻസിലെ പല ഗ്രാമങ്ങളിലും ബോണ്ബീബിയുടെ ക്ഷേത്രസമാനമായ ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങള് കാണാം. ഇവിടെ ഹിന്ദുക്കളും മുസ്ലീങ്ങളും ഒരുപോലെ എത്തുന്നു. വനത്തിലേക്ക് പോകുന്ന മത്സ്യത്തൊഴിലാളികളും തേൻ ശേഖരിക്കുന്നവരും ഞണ്ട് പിടുത്തക്കാരും മതം നോക്കാതെ ഒരേ ദേവതയുടെ അനുഗ്രഹം തേടുന്നു. കാരണം അവരുടെ ജീവിതത്തിലെ ഏറ്റവും വലിയ വെല്ലുവിളി കടുവയോ കാടോ ആണ്, മതപരമായ ഭിന്നതകളല്ല.
ബോണ്ബീബിയുടെ കഥ ചരിത്രപരമായി തെളിയിക്കപ്പെട്ട ഒന്നല്ല. അത് ജനകീയ വിശ്വാസങ്ങളുടെയും ഐതിഹ്യങ്ങളുടെയും ലോകത്തിലാണ് നിലനില്ക്കുന്നത്. എന്നിരുന്നാലും സുന്ദർബൻസിലെ ജനങ്ങള്ക്ക് ബോണ്ബീബി ഒരു പുരാണ കഥാപാത്രം മാത്രമല്ല. പ്രകൃതിയുടെ മുന്നില് മനുഷ്യർ ഒരുപോലെയാണെന്നും ജീവൻ രക്ഷിക്കാനുള്ള പോരാട്ടത്തില് മതഭേദങ്ങള്ക്ക് വലിയ പ്രസക്തിയില്ലെന്നും ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു പ്രതീകമാണ് അവള്.
മതത്തിന്റെ പേരില് വിഭജനങ്ങള് വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആധുനിക ലോകത്തില്, സുന്ദർബൻസിലെ ബോണ്ബീബി ഒരു വ്യത്യസ്ത സന്ദേശമാണ് നല്കുന്നത്. മനുഷ്യരുടെ വിശ്വാസങ്ങള് ചിലപ്പോള് മതപരമായ അതിരുകളെ മറികടക്കുമെന്നും, പ്രകൃതിയുടെയും ജീവിതത്തിന്റെയും മുന്നില് എല്ലാവരും ഒരുപോലെയാണെന്ന ബോധം ഒരു സമൂഹത്തെ ഒരുമിപ്പിക്കുമെന്നും ഈ ദേവതയുടെ കഥ നമ്മെ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ ബോണ്ബീബി ഒരു ജനകീയ ദേവത മാത്രമല്ല, ഇന്ത്യയിലെ ഏറ്റവും സവിശേഷമായ മത-സാംസ്കാരിക പാരമ്പര്യങ്ങളില് ഒന്നിന്റെ ജീവനുള്ള പ്രതീകവുമാണ്.