മുഖ്യമന്ത്രി മോഹൻ യാദവിന്റെ ഈ ചോദ്യത്തില്‍ നിന്നാണ് ഇപ്പോള്‍ രാജ്യത്തെ തന്നെ ശ്രദ്ധേയമാക്കുന്ന ഒരു പഠനം തുടങ്ങിയത്. പക്ഷേ പാമ്പുകളെ ഒന്നൊന്നായി എണ്ണുക എന്നത് പ്രായോഗികമല്ലെന്ന് ശാസ്ത്രജ്ഞർക്ക് വ്യക്തമായിരുന്നു. അതിനാല്‍ മധ്യപ്രദേശ് വനംവകുപ്പും ഡെറാഡൂണിലെ വൈല്‍ഡ് ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യയും ചേർന്ന് 2026 മാർച്ച്‌-ഏപ്രിലില്‍ ആരംഭിച്ച പഠനം 2027 അവസാനം വരെ തുടരും. ഇന്ത്യയില്‍ പാമ്പുകളെ മാത്രം കേന്ദ്രീകരിച്ച്‌ ഇത്ര വിപുലമായി നടത്തുന്ന ആദ്യത്തെ ശാസ്ത്രീയ പഠനമാണിത്.

അഞ്ച് കാടുകള്‍, അഞ്ച് വ്യത്യസ്ത ലോകങ്ങള്‍

പഠനം അഞ്ച് വ്യത്യസ്ത പരിസ്ഥിതി മേഖലകളിലാണ്. കാന്ഹ ടൈഗർ റിസർവിലെ മൈക്കല്‍ മലനിരകളുടെ കിഴക്കൻ വനമേഖല, സത്പുരയിലെ സാന്ദ്രമായ വനപ്രദേശം, വരണ്ട ബുന്ദേല്‍ഖണ്ഡിനെ പ്രതിനിധീകരിക്കുന്ന പന്ന, തുറന്ന പുല്മേടുകളും സവന്ന സ്വഭാവമുള്ള പ്രദേശങ്ങളും ഉള്‍പ്പെടുന്ന ഗാന്ധിസാഗർ വന്യജീവി സങ്കേതം, വിന്ധ്യ-സത്പുര മലനിരകള്‍ ചേരുന്ന അമർകണ്ഠക്. മൂന്ന് ടൈഗർ റിസർവുകളിലും പ്രധാനമായും ബഫർ മേഖലയിലാണ് പഠനം.

എന്തൊക്കെയാണ് അവർ തേടുന്നത്?

പാമ്പിന്റെ പേര് മാത്രം രേഖപ്പെടുത്തുകയല്ല. ഏത് ഇനം എവിടെയുണ്ട്, ഏത് ആവാസവ്യവസ്ഥയിലാണ് കാണുന്നത്, അവയുടെ സാന്ദ്രത എത്രയാണ്, വിഷപ്പാമ്പുകള്‍ ഏത് പ്രദേശങ്ങളിലാണ് താരതമ്യേന കൂടുതലുള്ളത്, റോഡപകടങ്ങളില്‍ എത്ര പാമ്പുകള്‍ ചാകുന്നു, കാലാവസ്ഥയും വെള്ളവും സസ്യാവരണവും ഇരകളുടെ ലഭ്യതയും പോലുള്ള ഘടകങ്ങള്‍ അവയുടെ സാന്നിധ്യത്തെ എങ്ങനെ സ്വാധീനിക്കുന്നു എന്നിവയാണ് പഠനത്തിലെ പ്രധാന ചോദ്യങ്ങള്‍. ഭാവിയില്‍ രക്ഷപ്പെടുത്തിയ പാമ്പുകളെ എവിടെ വിട്ടയക്കണം എന്ന തീരുമാനത്തിനും ഈ വിവരങ്ങള്‍ സഹായിക്കും.

പാമ്പിനെ കാണണം, ക്യാമറയില്‍ പിടിക്കണം, സ്ഥലം രേഖപ്പെടുത്തണം

രാവിലെ ഏകദേശം അഞ്ചുമുതല്‍ എട്ടുവരെയും വൈകുന്നേരവും രാത്രിയുമായി ഏഴുമുതല്‍ പത്തുവരെയും റോഡ്-ക്രൂസിങ്, നേരിട്ടുള്ള നിരീക്ഷണം തുടങ്ങിയ രീതികളാണ് ഉപയോഗിക്കുന്നത്. പട്രോളിങ്ങിനിടെ പാമ്പിനെ കണ്ടാല്‍ പരിശീലനം ലഭിച്ച വനപാലകർ ചിത്രമെടുക്കും. ജിപിഎസ് വിവരമുള്ള ഈ ചിത്രങ്ങള്‍ പൊതുവായ വാട്സ്‌ആപ്പ് ഗ്രൂപ്പിലേക്ക് അയക്കും. അവ പരിശോധിച്ച്‌ വൈല്‍ഡ് ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ ഗവേഷകർ ഇനം തിരിച്ചറിഞ്ഞ് വിവരശേഖരത്തില്‍ ചേർക്കും. ക്യാമറ ട്രാപ്പുകളും പിറ്റ്-ഹോള്‍ രീതിയും ഉള്‍പ്പെടെയുള്ള രീതികളും ഉപയോഗിക്കുന്നുണ്ട്.

നൂറിലേറെ വനപാലകർ, 15 ഗവേഷകർ

വൈല്‍ഡ് ലൈഫ് ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ട് ഓഫ് ഇന്ത്യയിലെ 15 ഗവേഷകരാണ് അഞ്ച് മേഖലകളിലായി പ്രവർത്തിക്കുന്നത്, ഓരോ മേഖലയിലും മൂന്ന് പേർ വീതം. ഇവർക്കൊപ്പം നൂറിലേറെ വനവകുപ്പ് ജീവനക്കാരും രംഗത്തുണ്ട്. 2026 ഏപ്രിലില്‍ 110ഓളം വനപാലകർക്ക് രണ്ടുദിവസത്തെ പരിശീലനം നല്‍കി. പാമ്പുകളെ തിരിച്ചറിയാനും സുരക്ഷിതമായി നിരീക്ഷിക്കാനും ചിത്രമെടുക്കാനും സ്ഥലം രേഖപ്പെടുത്താനും അവർക്കായി പ്രത്യേക പാമ്പ് കിറ്റുകളും നല്‍കി.

പക്ഷേ കൃത്യമായ എണ്ണം കിട്ടുമോ?

ഇവിടെയാണ് 'സെൻസസ്' എന്ന പേരിന്റെ പരിമിതി. കാട്ടില്‍ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന എല്ലാ പാമ്പുകളെയും കണ്ടെത്താൻ കഴിയില്ല. കണ്ടില്ല എന്നത് അവിടെ പാമ്പില്ല എന്നർഥമല്ല. അതുകൊണ്ട് മധ്യപ്രദേശില്‍ ആകെ എത്ര പാമ്പുകളുണ്ടെന്ന് കൃത്യമായി പറയുന്ന കണക്ക് ഈ പഠനം നല്‍കില്ല. പകരം ഒരേ രീതിയില്‍ ആവർത്തിച്ച്‌ ശേഖരിക്കുന്ന നിരീക്ഷണങ്ങളിലൂടെ വിവിധ പ്രദേശങ്ങളിലെ ആപേക്ഷിക സാന്ദ്രതയും വ്യാപനവും മനസ്സിലാക്കാനാകും. ഭാവിയിലെ പഠനങ്ങള്‍ക്ക് ഇതൊരു അടിസ്ഥാന രേഖയാകും.

രാജവെമ്പാലയെ തേടുമ്പോള്‍ പഴയൊരു ചോദ്യം കൂടി

രാജവെമ്പാലയെ മധ്യപ്രദേശിലേക്ക് തിരികെ കൊണ്ടുവരണമെന്ന ആശയത്തിനും ഈ പഠനം വഴിതെളിക്കും. എന്നാല്‍ ഒരു നിർണായക വസ്തുത മറക്കരുത്. ഇന്ത്യയിലെ രാജവെമ്പാലയുടെ രേഖപ്പെടുത്തിയ വ്യാപനമേഖലകളില്‍ മധ്യപ്രദേശ് നിലവിലെ പ്രധാന പട്ടികയില്‍ ഉള്‍പ്പെട്ടിട്ടില്ല. അതിനാല്‍ 'മുമ്പ് ഇവിടെ സമൃദ്ധമായിരുന്നു, ഇപ്പോള്‍ പൂർണമായും ഇല്ലാതായി' എന്ന വാദം ശാസ്ത്രീയമായി ഉറപ്പിച്ച വസ്തുതയായി അവതരിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. പകരം പഴയ രേഖകളുണ്ടോ, അനുയോജ്യമായ ആവാസവ്യവസ്ഥയുണ്ടോ, ഇവിടെ ഒരിക്കല്‍ സ്വാഭാവികമായി ഉണ്ടായിരുന്നോ തുടങ്ങിയ കാര്യങ്ങള്‍ പരിശോധിക്കുകയാണ് കൂടുതല്‍ ശാസ്ത്രീയമായ സമീപനം.

ലോകത്ത് പാമ്പുകളെ എണ്ണിയിട്ടുണ്ടോ?

'പാമ്പ് സെൻസസ്' എന്ന ആശയം ലോകത്തിന് തീർത്തും അപരിചിതമല്ല. പനാമയില്‍ ഗോർഗാസ് മെമ്മോറിയല്‍ ലബോറട്ടറി 1929 മുതല്‍ ദീർഘകാല 'Snake Census' നടത്തിയിരുന്നു. അമേരിക്കയിലെ ഫ്ലോറിഡയിലും റോഡ്-സർവേ ഉപയോഗിച്ച്‌ പാമ്പുകളുടെ സാന്നിധ്യവും ആപേക്ഷിക സമൃദ്ധിയും പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്. പക്ഷേ ഇവിടെയും ലക്ഷ്യം കാട്ടിലെ ഓരോ പാമ്പിനെയും എണ്ണുക എന്നതല്ല. പാമ്പുകളെ കണ്ടെത്താനുള്ള സാധ്യത, ആവാസവ്യവസ്ഥ, കാലാവസ്ഥ, സഞ്ചാരരീതി തുടങ്ങിയവ കണക്കിലെടുത്ത് അവയുടെ വ്യാപനവും ആപേക്ഷിക സമൃദ്ധിയും മനസ്സിലാക്കുകയാണ്.

പാമ്പിനെക്കാള്‍ വലുതാണ് ഈ പഠനം

അതുകൊണ്ട് മധ്യപ്രദേശിലെ ഈ പദ്ധതി പാമ്പുകളുടെ കണക്ക് തയ്യാറാക്കുന്നതില്‍ ഒതുങ്ങുന്നില്ല. പാമ്പുകള്‍ ജീവിക്കുന്ന കാട് എങ്ങനെയുണ്ട്, വെള്ളത്തിന്റെ ലഭ്യത എങ്ങനെയാണ്, സസ്യാവരണം എങ്ങനെ മാറുന്നു, റോഡുകള്‍ അവയെ എത്രത്തോളം ബാധിക്കുന്നു, മനുഷ്യരും പാമ്പുകളും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എവിടെയാണ് കൂടുതലാകുന്നത് തുടങ്ങിയ ചോദ്യങ്ങള്‍ക്കുള്ള ഉത്തരങ്ങളും ഇതിലൂടെ തേടുന്നു. പ്രത്യേകിച്ച്‌ ജൂലൈ മുതല്‍ ഒക്ടോബർ വരെയുള്ള കാലത്ത് പാമ്പുകളുടെ ചലനവും പാമ്പുകടിയുമൊക്കെ കൂടുന്നതിനാല്‍ വിവിധ കാലങ്ങളിലെ വിവരങ്ങള്‍ ശേഖരിക്കുന്നതും നിർണായകമാണ്.

Sources

Wildlife Institute of India: Dr Abhijit Das
India Biodiversity Portal: Ophiophagus hannah
Wildlife Institute of India Digital Repository: Bhopal Biodiversity Index
Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change
Gorgas Memorial Laboratory: Snake Census of Panama
Southeastern Naturalist: Pedestrian Road Survey of an Upland Snake Community