चंद्राबाबत एक विशेष घटना तुम्हाला पाहायला मिळणार आहे. आज (31 मे) रात्री आकाशाकडे पाहा आणि त्या अंधारात तुम्हाला चांदीच्या ताटासारखा पूर्ण चंद्र दिसतो का हे पाहा? ही मे महिन्यातील दुसरी पौर्णिमा आहे.

मात्र त्याचं नाव वेगळं आहे. तो आहे 'ब्लू मून'.

त्याचं नाव 'ब्लू मून' असलं तरी हा चंद्र मात्र निळ्या रंगाचा असणार नाही.

युरोपियन संस्कृतीमध्ये निळा रंग दुर्मिळपणाचं प्रतीक मानलं जातं. त्यामुळेच ते दुर्मिळपणे घडणाऱ्या किंवा असामान्यपणे घडणाऱ्या गोष्टींसाठी 'निळ्या' रंगाचा वापर करतात.

ज्याप्रमाणे आपण रागासाठी लाल रंग आणि शांततेसाठी पांढऱ्या रंगाचा वापर करतो, तसंच हेदेखील आहे.

एकाच महिन्यात दोनदा पौर्णिमा असणं, ही अत्यंत दुर्मिळ घटना आहे. त्यामुळे त्या महिन्यातील दुसऱ्या पौर्णिमेला 'ब्लू मून' असं म्हटलं जातं.

एकाच महिन्यात 2 पोर्णिमा कशा येतात?

यामागचं कारण चंद्राच्या गतीमध्ये आहे. चंद्र पृथ्वीभोवती प्रदक्षिणा घालतो. मात्र ही प्रदक्षिणा घालत असताना तो नेहमी एकाच गतीमध्ये नसतो.

ज्यावेळी सूर्य एका बाजूला असतो आणि पृथ्वी मध्यभागी असते आणि चंद्र दुसऱ्या बाजूला असतो, म्हणजे सूर्य-पृथ्वी-चंद्र अशा क्रमानं जेव्हा स्थिती असते, तेव्हा पौर्णिमा असते किंवा आपल्याला दिसते.

त्या क्षणी सूर्य, पृथ्वी आणि चंद्र या तिघांची केंद्रे एकाच अक्षावर येतात. त्याचवेळेस पौर्णिमा असते.

पौर्णिमा येण्यास किती दिवस लागतात?

चंद्राला पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा पूर्ण करण्यासाठी 27.3 दिवसांचा कालावधी लागतो. मात्र आपल्याला दर 27.3 दिवसांनी पौर्णिमा दिसत नाही.

चंद्र जोपर्यंत त्याची 360 अंशाची प्रदक्षिणा पूर्ण करतो, तोपर्यंत पृथ्वीदेखील तिच्या कक्षेत पुढे सरकलेली असते.

पौर्णिमा दिसण्यासाठी 'सूर्य-पृथ्वी-चंद्र' अशा क्रमानं विशिष्ट स्थिती निर्माण होणं आवश्यक असते. मात्र चंद्राची प्रदक्षिणा होईपर्यंत पृथ्वी तिच्या कक्षेत पुढे सरकल्यामुळे ही विशिष्ट स्थितीदेखील पुढे सरकलेली असते. त्यामुळे पौर्णिमा दिसत नाही.

सूर्याच्या अगदी विरुद्ध दिशेला जाण्यासाठी चंद्राला थोडं अधिक अंतर कापावं लागतं. या वाढलेल्या अंतरामुळे पौर्णिमेचं सरासरी चक्र वाढून 29.53 दिवसांचं होतं. म्हणजेच 29 दिवस, 12 तास आणि 44 मिनिटं. इतक्या काळानं पौर्णिमा येते.

याशिवाय, चंद्र पृथ्वीभोवती अगदी वर्तुळाकर कक्षेत प्रदक्षिणा घालत नाही. तो एका लंबवर्तुळाकर म्हणजे अंडाकृती कक्षेत प्रदक्षिणा घालतो. त्यामुळे चंद्र जेव्हा पृथ्वीच्या सर्वात जवळ असतो तेव्हा तो अधिक वेगानं फिरतो.

या बिंदूला 'पेरिजी' असं म्हणतात. तर जेव्हा तो पृथ्वीपासून सर्वात दूर असतो, तेव्हा त्याची गती कमी होते. या बिंदूला 'अपोजी' म्हणतात.

जर पौर्णिमा पेरीजीच्या वेळेस आली, तर चंद्र, सूर्य-पृथ्वी यांच्या प्रतलावर अधिक गतीनं येऊन पोहोचतो. मात्र जर पौर्णिमा अपोजी बिंदूवर आली, तर चंद्राला त्या स्थानावर येण्यास अधिक कालावधी लागतो.

यामुळे लागोपाठच्या 2 पौर्णिमांमधील कालावधी बदलत असतो. 2 पौर्णिमांमधील सर्वात कमी कालावधी जवळपास 29.18 दिवसांचा असू शकतो. तर सर्वाधिक कालावधी जवळपास 29.93 दिवसांचा असू शकतो.

2 पौर्णिमांमधील या फरकाची आपण इतकी काळजी का करावी? याचं तुम्हाला आश्चर्य वाटेल.

मात्र, याच छोट्या फरकातून आपण आपल्या कॅलेंडर आणि आपल्या संस्कृतीमध्ये चंद्राचं कसं आकलन करतो, चंद्राबद्दल कसं समजून घेतो हे ठरतं.

पौर्णिमेच्या बाबतीत 'ब्लू मून' नाव कसं पडलं?

खगोलशास्त्रीय दृष्टीकोनातून, ऋतू म्हणजे इक्विनॉक्स किंवा विषुवदिन (जेव्हा दिवस आणि रात्र समान असतात) आणि सोलस्टिसेस किंवा अयनदिन (हिवाळा) यांच्यामधील कालावधी.

आपलं सौर वर्ष जवळपास 365.24 दिवसांचं असतं. त्यामुळे प्रत्येक ऋतू साधारणपणे 91.3 दिवसांचा असतो.

2 पौर्णिमांमधील सरासरी अंतर किंवा कालावधी 29.53 दिवसांचा असतो. त्यामुळे एका ऋतूमध्ये सर्वसामान्यपणे 3 पौर्णिमा असतात.

मात्र चंद्राच्या गतीमध्ये झालेल्या बदलांमुळे, काहीवेळा एकाच ऋतूमध्ये 4 पौर्णिमादेखील येऊ शकतात.

मध्ययुगीन काळात युरोपात हीच बाब एक मोठी समस्या बनली होती. तेव्हा चर्चच्या सणांच्या तारखांचं मोजमाप किंवा वेळापत्रक निश्चित करण्याची जबाबदारी ख्रिश्चन धर्मगुरूंवर असायची.

एका वर्षात 13 पौर्णिमा येणं ही बाब त्यांना असामान्य वाटायची. अनेकजण तर याला अशुभ मानत असत.

अशा वर्षात, जर एका ऋतूत 4 पौर्णिमा आल्या, तर त्या ऋतूतील 'तिसऱ्या पौर्णिमे'ला 'ब्लू मून' असं म्हटलं जातं. ब्लू मून या शब्दाचा चंद्राच्या रंगाशी काहीही संबंध नाही.

शतकानुशतकं, इंग्रजी भाषेमध्ये एखाद्या दुर्मिळपणे किंवा क्वचितच घडणाऱ्या गोष्टीचा उल्लेख करण्यासाठी किंवा तसा अर्थ दाखवण्यासाठी 'वन्स इन अ ब्लू मून' या वाक्प्रचाराचा वापर केला जायचा.

एकाच वर्षात 13 पौर्णिमा दिसणं हेदेखील अतिशय दुर्मिळ असतं. त्यामुळे अशा वर्षाला घटनांच्या सामान्य चक्रांपेक्षा वेगळं ठरलेलं वर्ष, असं मानलं जात असे. या दुर्मिळ घटनेची आठवण ठेवण्यासाठी म्हणून 'ब्लू मून' हे नाव प्रचलित झालं.

पुढे 14 व्या आणि 15 व्या शतकात युरोपियन लोक अमेरिकेत गेले. तिथे या कथेला एक नवीन वळण मिळालं.

युरोपियन लोक जेव्हा अमेरिकेत स्थायिक झाले, तेव्हा त्यांनी स्वत:बरोबर युरोपातील सांस्कृतिक गोष्टी, परंपरादेखील नेल्या.

त्याचबरोबर त्याच्यावर तिथल्या मूळ जमातींच्या, ज्यांना 'फर्स्ट पीपल्स' किंवा 'रेड इंडियन' म्हणून ओळखलं जातं, त्यांच्या कालमापन पद्धतीचाही प्रभाव पडला.

एक अत्यंत लोकप्रिय चूक

अमेरिकेतील प्राचीन जमाती वेळेचं आकलन करण्यासाठी ऋतू आणि चंद्राच्या कलांचं बारकाईनं निरीक्षण करायचे.

उदाहरणार्थ, जानेवारी महिन्यात जेव्हा पौर्णिमा यायची, तेव्हा त्यांच्या गावाबाहेर भुकेले लांडगे ओरडायचे किंवा आरोळ्या द्यायच्या. त्यामुळे काही जमाती याला 'वुल्फ मून' म्हणजे 'लांडग्यांची पौर्णिमा' असं म्हणत.

त्याचप्रमाणे, मे महिन्यातील पौर्णिमेला फुलं उमललेली असायची, तेव्हा ते त्याला 'फ्लॉवर मून' म्हणजे 'फुलांची पौर्णिमा' असं म्हणायचे.

त्या काळातील पंचांगांनी (एकप्रकारचं कॅलेंडर) अमेरिकेतील स्थानिक किंवा मूळ जमातींचं ज्ञान आणि युरोपियन परंपरा एकत्रित करून प्रत्येक पौर्णिमेला त्या त्या ऋतूंचं प्रतिनिधित्व करणारं नाव दिलं.

• जानेवारी - वुल्फ मून (लांडग्यांची पौर्णिमा)
• फेबुवारी - स्नो मून (हिम पौर्णिमा)
• मार्च - वॉर्म मून (उबदार पौर्णिमा)
• एप्रिल - पिंक मून (गुलाबी पौर्णिमा)
• मे - फ्लॉवर मून (फुलांची पौर्णिमा)
• जून - स्ट्रॉबेरी मून (स्ट्रॉबेरीची पौर्णिमा)
• जुलै - बक मून (हरीण किंवा बोकडातील नराची पौर्णिमा)
• ऑगस्ट - स्टर्जन मून (स्टर्जन पौर्णिमा) (स्टर्जन हा एक अतिप्राचीन, मोठा मासा असतो)
• सप्टेंबर - हार्वेस्ट मून (कापणीच्या वेळची पौर्णिमा)
• ऑक्टोबर - हंटर्स मून (शिकाऱ्यांची पौर्णिमा)
• नोव्हेंबर - बीव्हर मून (जलमांजराची पौर्णिमा)
• डिसेंबर - कोल्ड मून (शीत पौर्णिमा)

कालांतरानं ही नावं अमेरिकेतील संस्कृतीचा भाग बनली. त्यामुळे प्रत्यके पौर्णिमेला काहीतरी विशिष्ट नाव असणं आवश्यक ठरलं.

जर एखाद्या ऋतूमध्ये 4 पौर्णिमा आल्या, तर त्यातील तिसऱ्या पौर्णिमेला 'ब्लू मून' असं म्हटलं जायचं. अशाप्रकारे ब्लू मून या संकल्पनेचा जन्म झाला.

पण मग या शब्दाचा अर्थ पुन्हा बदलला. 'मेन फार्मर्स अल्मॅनॅक' हे पुस्तक 1937 मध्ये प्रकाशित झालं. या पुस्तकात म्हटलं आहे की, जर एका ऋतूमध्ये 4 पौर्णिमा असतील, तर त्यातील तिसऱ्या पौर्णिमेला 'ब्लू मून' म्हटलं जातं.

मात्र, पुढे खगोलशास्त्रातील एका प्रसिद्ध लेखकानं या स्पष्टीकरणाचा चुकीचा अर्थ लावला. त्यानं सांगितलं की, एकाच महिन्यात येणारी दुसरी पौर्णिमा ही 'ब्लू मून' असते.

त्यानं लावलेला हा चुकीचा अर्थ, पुढे अतिशय लोकप्रिय झाला. म्हणूनच आज जेव्हा लोक 'ब्लू मून' म्हणतात, तेव्हा सर्वसामान्यपणे त्याचा अर्थ एकाच ग्रेगेरियन कॅलेंडर महिन्यात येणारी दुसरी पौर्णिमा असा असतो.

एकाच महिन्यातील 2 पौर्णिमा

एकाच महिन्यात 2 पौर्णिमा येणं ही इतकी दुर्मिळ घटना का असते?

ग्रेगेरियन कॅलेंडरमधील सर्वच महिन्यांमध्ये समान संख्येनं दिवस नसतात. काही महिन्यांमध्ये 28 दिवस असतात. काहींमध्ये 30 दिवस असतात, तर काही महिन्यांमध्ये 31 दिवस असतात.

मात्र दोन लागोपाठच्या पौर्णिमांमधील अंतर किंवा कालावधी 29.18 दिवस ते 29.93 दिवसांपर्यंतचा असतो.

त्यामुळे, जर एखाद्या महिन्यात 31 दिवस असतील आणि त्या महिन्याच्या पहिल्या किंवा दुसऱ्या दिवशी जर त्या महिन्यातील पहिली पौर्णिमा असेल, तर त्या महिन्याच्या शेवटी दुसरी पौर्णिमा येण्याची शक्यता असते.

अशाप्रकारे, सध्याच्या काळात एकाच महिन्यातील दुसऱ्या पौर्णिमेला 'ब्लू मून' असं म्हणतात.

अशीच, एकाच महिन्यातील दुसरी पौर्णिमा 31 मे रोजी आहे. या महिन्यातील पहिली पौर्णिमा 1 मे रोजी होती. तर त्याच महिन्यातील दुसरी पौर्णिमा 31 मे रोजी आहे. आजच्या संदर्भात, याला 'ब्लू मून' असं म्हणतात.