एकाच जातीवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहण्यामुळे शेतांमध्ये विविध जातींचे प्रमाण कमी झाले आणि त्याचा फटका रोगाचा प्रादुर्भाव वाढण्यात बसला.आता सीओ-0238 ला पर्याय देताना उत्पादन आणि साखर उतारा कमी होणार नाही, तसेच रोगांना तोंड देण्याची क्षमता असलेली नवीन 'सुपर व्हरायटी' विकसित करण्यासाठी शास्त्रज्ञ प्रयत्नशील आहेत. गन्ना विकास विभागासमोर सध्या दुहेरी आव्हान आहे. एका बाजूला सीओ-0238 चे मोठे क्षेत्र इतर जातींनी वेगाने बदलायचे आहे, तर दुसरीकडे शेतकऱ्यांना उत्पादन आणि साखर उताऱ्यात नुकसान न करणारी जात उपलब्ध करून द्यायची आहे.

रोगप्रतिकारक बेणे तयार करण्याची तयारी

शाहजहांपूर येथील ऊस संशोधन परिषदेच्या शास्त्रज्ञांनी रेड रॉट रोगाच्या नियंत्रणासाठी दोन उपयुक्त जिवाणू स्ट्रेनची ओळख पटवली आहे. त्यामध्ये स्टेनोट्रोफोमोनास माल्टोफिलिया बी-2132 आणि स्यूडोमोनास स्टटजेरी बी-2133 यांचा समावेश आहे.या जिवाणूंच्या मदतीने रोगप्रतिकारक बेणे तयार करून उत्तर प्रदेशातील 48 ऊस उत्पादक जिल्ह्यांमधील शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचविण्याची योजना आहे.

सीओ-0238 ला पर्याय म्हणून नवीन जाती

ऊस संशोधन संस्थांनी सीओ-0238 च्या पर्याय म्हणून अनेक लवकर पक्व होणाऱ्या आणि सुधारित जाती विकसित केल्या आहेत. या जातींचे संभाव्य उत्पादन प्रति हेक्टर 900 क्विंटलपर्यंत असल्याचे सांगितले जात आहे. ऊस संशोधन परिषदेने कोशा-13235, कोशा-18231, कोशा-17231 आणि कोशा-19231 या लवकर पक्व होणाऱ्या जाती विकसित केल्या आहेत. शास्त्रज्ञांच्या मते, या जातींची उत्पादन क्षमता सीओ-0238 च्या जवळपास आहे. मात्र, शेतकऱ्यांमध्ये या जातींबाबत विश्वास निर्माण करणे आणि त्यांचा विस्तार वाढविणे अद्याप आव्हान आहे.लखनौ येथील संस्थेच्या लख-14201 आणि कोलख-16202 या जातीही सीओ-0238 ला पर्याय म्हणून उपलब्ध आहेत.

शेतकऱ्यांना अद्याप 0238 सारख्या उत्पादनाची प्रतीक्षा

मेरठ विभाग आणि आसपासच्या जिल्ह्यांमध्ये शेतकरी आता सीओ-0238 ऐवजी इतर जातींची लागवड करू लागले आहेत. त्यामध्ये कोशा-0118, कोशा-14098, कोशा-15023, कोशा-9709 आणि कोशा-5011 या जातींचा प्रमुख समावेश आहे. मात्र, शेतकऱ्यांच्या मते, नवीन जातींमध्ये अद्याप सीओ-0238 सारखे स्थिर उत्पादन आणि साखर उताऱ्याची खात्री मिळालेली नाही. त्यामुळे अनेक भागांमध्ये आजही सीओ-0238 चे प्रमाण 30 ते 40 टक्क्यांपर्यंत कायम आहे. बरकातपूर साखर कारखान्याचे ऊस महाव्यवस्थापक विकास पुंडीर यांच्या मते, एकेकाळी शेतांमध्ये जवळपास सर्वत्र सीओ-0238 हीच जात दिसत होती. ट्रेंच पद्धतीने लागवड केल्यास या जातीचे भरघोस उत्पादन मिळत होते. सामान्य पद्धतीने लागवड केली तरी उत्पादन चांगले होते. आता शेतकऱ्यांना इतर जातींचे बेणे दिले जात आहे; मात्र अद्याप कोणतीही जात सीओ-0238 इतके उत्पादन देऊ शकलेली नाही.

चार वर्षांत 12.38 लाख हेक्टर क्षेत्रात बदल

उत्तर प्रदेशात सीओ-0238 चा विस्तार झपाट्याने झाला. 2013-14 मध्ये 20 जिल्ह्यांमध्ये या जातीचे क्षेत्र 72,623 हेक्टर (3.1 टक्के) होते. 2014-15 मध्येच ते वाढून 1.76 लाख हेक्टर (8.3 टक्के) झाले. त्यानंतर या जातीचा विस्तार इतका वाढला की राज्यातील उसाच्या मोठ्या क्षेत्रावर तिचे वर्चस्व निर्माण झाले. रेड रॉट रोगाचा प्रादुर्भाव वाढल्यानंतर विभागाने सीओ-0238 चे क्षेत्र इतर जातींनी बदलण्यास सुरुवात केली. 2023-24 च्या गाळप हंगामात सीओ-0238 ची लागवड 17.76 लाख हेक्टरवर होती. 2025-26 मध्ये हे क्षेत्र घटून 8.34 लाख हेक्टर राहिले. आकडेवारीनुसार, गेल्या चार वर्षांत सुमारे 12.38 लाख हेक्टर क्षेत्रात सीओ-0238 ची जागा इतर जातींनी घेतली आहे. असे असले तरी अनेक भागांमध्ये या जातीवरील रेड रॉटचा धोका अद्याप कायम असून त्यावर प्रभावी उपाय शोधणे हे शास्त्रज्ञांसमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे.