काही दशकांपूर्वी एखादे सामाजिक किंवा राजकीय आंदोलन उभे राहिले की, त्याच्या केंद्रस्थानी एखादा करिष्माई नेता असायचा. महात्मा गांधी, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, जयप्रकाश नारायण, नेल्सन मंडेला यांसारख्या व्यक्तिमत्त्वांनी आपल्या विचारांनी आणि नेतृत्वाने जनआंदोलनांना दिशा दिली.

जनसमूह त्यांच्या मागे उभा राहायचा, त्यांच्या आवाहनाला प्रतिसाद द्यायचा आणि त्यांच्या नेतृत्वाखाली संघर्ष करायचा. त्यामुळे चळवळ आणि नेता हे जणू एकमेकांचे समानार्थी झाले होते. मात्र, अलीकडील विद्यार्थी आंदोलनांनी या पारंपरिक नेतृत्वाच्या संकल्पनेलाच एक नवे वळण दिले.

या आंदोलनांमध्ये (Student Protest) एखादा एकमेव नेता नव्हता, एकच चेहरा नव्हता; तरीही या आंदोलनांनी शासनाला निर्णय घेण्यास भाग पाडले. या नव्या स्वरूपाला 'नेतृत्वविरहित नेतृत्व' असे म्हणता येईल. अलीकडे घडून गेलेल्या विद्यार्थी आंदोलनांनी हे स्पष्ट केले की, नेतृत्व म्हणजे केवळ व्यासपीठावर उभे राहून भाषण करणारी व्यक्ती नव्हे.

लाखो विद्यार्थी स्वतःच्या भविष्याविषयीच्या प्रश्नांसाठी रस्त्यावर उतरले. त्यांच्या मागे कोणताही राजकीय पक्ष नव्हता, प्रसिद्ध व्यक्ती नव्हती किंवा एखाद्या व्यक्तिमत्त्वाभोवती उभे राहिलेले आंदोलन नव्हते. तरीही विद्यार्थ्यांनी संघटितपणे आवाज उठवला, पारदर्शकतेची मागणी केली आणि उत्तरदायित्वाची अपेक्षा व्यक्त केली. या संपूर्ण प्रक्रियेत प्रत्येक विद्यार्थी स्वतःला केवळ सहभागी म्हणून नव्हे, तर परिवर्तनाचा वाहक म्हणून पाहत होता. आंदोलनाची शक्ती एका व्यक्तीत नसून हजारो विद्यार्थ्यांच्या सामूहिक निर्धारात असल्याचे या घटनांनी दाखवून दिले.

पूर्वी नेतृत्वाची कल्पना अशी होती की समाजातील बदल एखाद्या असामान्य व्यक्तीमुळेच घडतो. परंतु बदलत्या काळात ही धारणा अपुरी ठरली. माहिती-तंत्रज्ञानाच्या विस्तारामुळे समाज अधिक जोडला गेला. काही क्षणांत माहिती लाखो लोकांपर्यंत पोहोचू लागली. त्यामुळे आंदोलन उभारण्यासाठी किंवा विचारांचा प्रसार करण्यासाठी एखाद्या व्यक्तीवर अवलंबून राहण्याची गरज उरली नाही. विचार, मूल्ये, संवाद, परस्पर विश्वासच नव्या नेतृत्वाची खरी साधने ठरली.
विद्यार्थी आंदोलनांचे निरीक्षण केले असता एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली.

आंदोलनात सहभागी झालेल्या विद्यार्थ्यांना एकमेकांची नावे माहिती नसतील, ते वेगवेगळ्या राज्यांतून आले असतील, त्यांची भाषा, धर्म, जात किंवा आर्थिक पार्श्वभूमी वेगळी असेल; परंतु अन्यायाविरुद्धचा समान अनुभव आणि न्यायाची समान अपेक्षा यांनी त्यांना एकत्र बांधले. हीच सामूहिक जाणीव आंदोलनाचे खरे नेतृत्व बनली. त्यामुळे आंदोलनाचे नेतृत्व कोण करत आहे, हा प्रश्न मागे पडला आणि आंदोलन कोणत्या मूल्यांसाठी उभे आहे, हा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा ठरला.
या आंदोलनांनी नेतृत्वाचा अर्थही बदलून टाकला.

नेतृत्व म्हणजे केवळ प्रभावी वक्तृत्व, मोठी सभा किंवा जनसमूहाला आकर्षित करण्याची क्षमता एवढ्यापुरते मर्यादित राहिले नाही. योग्य वेळी योग्य प्रश्न विचारणे, अन्यायाविरुद्ध निर्भयपणे उभे राहणे, संवाद साधणे, सहकार्‍यांना एकत्र ठेवणे आणि सामूहिक निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होणे, या गुणांनाच नेतृत्वाचे नवे स्वरूप प्राप्त झाले. त्यामुळे आंदोलनात सहभागी असलेली प्रत्येक व्यक्ती काही प्रमाणात नेतृत्वाची भूमिका बजावत असल्याचे दिसून आले.

या संपूर्ण प्रक्रियेत समाजमाध्यमांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरली. या आंदोलनांदरम्यान या माध्यमांनी विद्यार्थ्यांना एकत्र आणले, माहितीचा वेगाने प्रसार केला, विविध भागांतील घटनांची माहिती एकमेकांपर्यंत पोहोचवली आणि आंदोलनाला व्यापक स्वरूप दिले. पूर्वी ज्या कामासाठी मोठ्या संघटनांची आवश्यकता भासायची, तेच काम समाजमाध्यमांच्या साहाय्याने काही तासांत घडून आले. त्यामुळे नेतृत्वाची मक्तेदारी काही व्यक्ती किंवा संस्थांकडून सामान्य नागरिकांकडे सरकली.

या आंदोलनामागील महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामूहिक ओळख. विद्यार्थ्यांनी एखाद्या व्यक्तीच्या लोकप्रियतेसाठी आंदोलन केले नाही; तर समान अनुभव, समान वेदना आणि समान भविष्याच्या आशेने ते एकत्र आले. त्यामुळे आंदोलनाची ऊर्जा बाहेरून आलेली नव्हती; ती प्रत्येक विद्यार्थ्याच्या अंतर्मनातून निर्माण झाली होती. तथापि, नेतृत्वविरहित नेतृत्व ही संकल्पना परिपूर्ण असल्याचे म्हणता येणार नाही. समाजमाध्यमांवर पसरलेल्या अपुर्‍या किंवा चुकीच्या माहितीमुळे संभ्रमाचे वातावरण निर्माण झाले.

काही ठिकाणी अफवांमुळे आंदोलनाच्या मूळ उद्दिष्टांवर परिणाम होण्याची शक्यताही निर्माण झाली. त्यामुळे नेतृत्वाचे विकेंद्रीकरण जितके आवश्यक आहे, तितकेच जबाबदार संवाद, सत्य माहिती आणि सामाजिक उत्तरदायित्वही महत्त्वाचे असल्याचे या आंदोलनांनी अधोरेखित केले. इतिहासात अनेक आंदोलने एखाद्या नेत्याच्या अटकेनंतर किंवा निधनानंतर कमकुवत झाल्याची उदाहरणे आहेत. परंतु नेतृत्वविरहित आंदोलनांची ताकद वेगळी होती. एखादी व्यक्ती मागे पडली तरी आंदोलन थांबले नाही.

कारण या आंदोलनाचे (Student Protest) नेतृत्व व्यक्तीकडे नसून विचारांकडे होते. मूल्ये, उद्दिष्टे आणि सामूहिक जबाबदारी हीच त्याची खरी शक्ती ठरली. म्हणूनच अशा आंदोलनांना मोडून काढणे अधिक कठीण ठरते. भारतीय लोकशाहीच्या दृष्टीने हा बदल अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. लोकशाही केवळ मतदानापुरती मर्यादित नसते; ती नागरिकांच्या सातत्यपूर्ण सहभागातून जिवंत राहते.

विद्यार्थी, महिला, शेतकरी, कामगार आणि सर्वसामान्य नागरिक जेव्हा प्रश्न विचारतात, उत्तरदायित्वाची मागणी करतात आणि शांततापूर्ण मार्गाने आपली भूमिका मांडतात, तेव्हा लोकशाही अधिक सक्षम होते. विद्यार्थी आंदोलनांनी हा संदेश समाजासमोर ठेवला. या आंदोलनांनंतर जनरेशन झेडकडे पाहण्याचा समाजाचा दृष्टिकोनही बदलला. ही पिढी केवळ भ्रमणध्वनीमध्ये गुंतलेली, स्वकेंद्रित किंवा अधीर असल्याची टीका वारंवार करण्यात आली होती.

परंतु अन्यायाचा प्रश्न निर्माण झाला, तेव्हा याच पिढीने रस्त्यावर उतरून सामूहिक जबाबदारीचे दर्शन घडवले. एकमेकांना मदत करणे, अनोळखी व्यक्तींसाठी उभे राहणे, अन्न, पाणी आणि माहितीची देवाणघेवाण करणे, शांततेने आंदोलन करणे आणि घटनात्मक मार्गाने न्यायाची मागणी करणे, या कृतींनी या पिढीची सामाजिक जाणीव अधिक ठळकपणे समोर आणली.

परिवर्तनाची सुरुवात अनेकदा सामान्य नागरिकांकडूनच होते. प्रत्येक व्यक्तीने स्वतःला जबाबदार नागरिक मानले, आपल्या अधिकारांइतकीच कर्तव्यांचीही जाणीव ठेवली आणि सार्वजनिक प्रश्नांवर सक्रिय भूमिका घेतली, तर समाजात मोठा बदल घडू शकतो. आजच्या काळात नेतृत्वाचा अर्थ बदलला आहे. आदेश देणार्‍या नेत्यांपेक्षा सहकार्य करणारे नागरिक, व्यक्तीपूजेपेक्षा मूल्यांवर विश्वास ठेवणारा समाज आणि सत्तेपेक्षा उत्तरदायित्वाला महत्त्व देणारी पिढी अधिक प्रभावी ठरत आहे.

अलीकडील विद्यार्थी आंदोलनांनी हे वास्तव स्पष्टपणे अधोरेखित केले. या आंदोलनाने दाखवून दिले की, लोकशाहीचे भविष्य एखाद्या एकमेव नायकावर अवलंबून नसून जागृत, सजग आणि धैर्यवान नागरिकांच्या सामूहिक सहभागावर अवलंबून आहे. याच अर्थाने नेतृत्वविरहित नेतृत्व ही केवळ आंदोलनाची पद्धत नव्हती, तर लोकशाहीच्या परिपक्वतेची नवी दृष्टी होती.

या आंदोलनाने (Student Protest) हे सिद्ध करून दाखवले की, समाजात खरे नेतृत्व व्यासपीठावर उभ्या असलेल्या व्यक्तीमध्ये नसते; ते न्यायासाठी उभे राहणार्‍या प्रत्येक जागरूक नागरिकामध्ये असते. अशा सामूहिक नेतृत्वातूनच लोकशाही अधिक सशक्त, उत्तरदायी आणि मूल्याधिष्ठित बनत जाते. हीच या आंदोलनाची सर्वात मोठी देणगी आणि भविष्यातील भारतासाठी सर्वात आशादायी दिशा ठरली.