संपादन -राजेंद्र घोरपडे

कां जैं दिठिवा तुमचा वरुषे । तैं सकळार्थसिद्धि मती पिके ।
एऱ्हवीं कोंभेला उन्मेषु सुके । जरी उदास तुम्ही ।। २५ ।। ज्ञानेश्वरी अध्याय नववा

ओवीचा अर्थ - कारण कीं, जेंव्हा तुमच्या कृपादृष्टीचा वर्षाव होईल, तेव्हां माझ्या बुद्धीत सर्व अर्थ पूर्णपणे स्फुरतील, पण जर तुम्ही उदास राहाल तर अंकुरदशेला आलेले माझे ज्ञान सुकून जाईल.

ज्ञानेश्वरी हा मराठी संतसाहित्याचा एक अद्वितीय आणि अमर ग्रंथ मानला जातो. या ग्रंथामध्ये संत ज्ञानेश्वर यांनी भगवद्गीतेतील गूढ तत्त्वज्ञान सर्वसामान्यांना समजेल अशा सुंदर, रसाळ आणि प्रतीकसमृद्ध भाषेत उलगडले आहे. या ओवीमध्ये ज्ञानदेवांनी गुरुकृपेचे आणि कृपादृष्टीचे अद्वितीय महत्त्व एका अत्यंत साध्या पण प्रभावी प्रतिमेद्वारे स्पष्ट केले आहे. ज्ञानेश्वर माउली म्हणतात की, "तुमच्या कृपादृष्टीचा वर्षाव झाला तर माझ्या बुद्धीत सर्व अर्थ परिपक्व होतील; पण जर तुम्ही उदास राहिलात, तर अंकुरलेल्या ज्ञानाचा कोंबही सुकून जाईल."

या ओवीचा गाभा म्हणजे गुरुकृपेचे तत्त्वज्ञान. भारतीय अध्यात्मपरंपरेत गुरु हा केवळ शिक्षक नसतो; तो साधकाच्या अंतर्मनातील सुप्त शक्ती जागृत करणारा दीपस्तंभ असतो. गुरूंच्या कृपेमुळेच साधकाच्या बुद्धीत ज्ञानाची खरी परिपक्वता येते.

ज्ञानेश्वर येथे अत्यंत सुंदर कृषीप्रतिमा वापरतात. "वर्षाव" आणि "कोंब" ही दोन प्रतिमा आपल्या ग्रामीण जीवनाशी अगदी जवळच्या आहेत. बीज जमिनीत पेरले जाते, त्याला अंकुर फुटतो, पण जर त्यावर पावसाचा वर्षाव झाला नाही तर तो अंकुर वाढत नाही. तो कोमेजतो, सुकतो. मनुष्याच्या बुद्धीतील ज्ञानाचे बीजही असेच असते. प्रत्येक मनुष्याच्या अंतःकरणात ज्ञानाची क्षमता असते. विचार करण्याची, सत्य शोधण्याची, अर्थ समजून घेण्याची शक्ती त्याच्याकडे असते. परंतु या ज्ञानबीजाला परिपक्व करण्यासाठी एका सूक्ष्म शक्तीची आवश्यकता असते, ती म्हणजे गुरुकृपा.

साधक कितीही अभ्यास करीत असला, कितीही शास्त्रवाचन करीत असला, तरी त्या ज्ञानाला दिशा देणारी आणि त्याचा खरा अर्थ उलगडून दाखवणारी शक्ती गुरुची असते. गुरुची कृपादृष्टी म्हणजे जणू जीवनदायी पाऊस. एखाद्या शेतकऱ्याचे उदाहरण घ्या. शेतकरी मेहनत करतो. जमीन नांगरतो, बियाणे पेरतो, खत घालतो, काळजी घेतो. पण शेवटी जर पाऊस पडला नाही, तर त्या मेहनतीला फळ मिळत नाही. तसाच साधकाचा प्रवास असतो. तो अभ्यास करतो, ध्यान करतो, चिंतन करतो; पण त्याच्या या सर्व प्रयत्नांना पूर्णत्व देणारी गोष्ट म्हणजे गुरुकृपा.

ज्ञानेश्वरांनी या ओवीत स्वतःची अत्यंत नम्र भूमिका व्यक्त केली आहे. ते स्वतः महान तत्त्वज्ञ होते, परंतु तरीही ते म्हणतात की, "जर तुम्ही उदास राहिलात तर माझे ज्ञान सुकून जाईल." ही नम्रता संतपरंपरेचे वैशिष्ट्य आहे. खरे ज्ञान माणसाला गर्विष्ठ बनवत नाही; उलट त्याला अधिक नम्र बनवते.

भारतीय संतपरंपरेत गुरुचे महत्त्व वारंवार अधोरेखित केले गेले आहे. संत तुकाराम म्हणतात- "गुरुविण कोण दाखवील वाट?" याचा अर्थ असा की, आध्यात्मिक मार्ग हा केवळ पुस्तकी ज्ञानाने सापडत नाही. त्या मार्गावर चालण्यासाठी अनुभवाची दिशा आवश्यक असते, आणि ती दिशा गुरु देतो. गुरु म्हणजे केवळ बाह्य व्यक्ती नव्हे; तो एक जागृतीचा स्रोत आहे. गुरुच्या सहवासात साधकाच्या अंतर्मनात नवे विचार, नवे दृष्टिकोन आणि नवे आकलन निर्माण होते.

या ओवीतील "सकळार्थसिद्धी" हा शब्द अत्यंत महत्त्वाचा आहे. ज्ञान म्हणजे केवळ माहिती नव्हे. माहिती ही बाह्य स्वरूपाची असते. पण अर्थ समजणे, त्या अर्थाची अनुभूती होणे, आणि त्या अनुभवातून जीवनाचा खरा अर्थ उलगडणे-ही प्रक्रिया "सकळार्थसिद्धी" आहे. उदाहरणार्थ, एखादा विद्यार्थी ग्रंथ वाचतो. त्याला शब्द समजतात, वाक्ये समजतात; पण त्या शब्दांच्या मागे असलेले गूढ तत्त्वज्ञान त्याला कधी कधी समजत नाही. पण एखादा गुरु त्या विषयावर काही क्षण मार्गदर्शन करतो, आणि अचानक त्या विद्यार्थ्याच्या मनात प्रकाश पडतो. ज्या गोष्टी आधी अस्पष्ट वाटत होत्या, त्या स्पष्ट होतात. हा अनुभव म्हणजेच "कृपादृष्टीचा वर्षाव". सद्गुरुंची हीच अनुभुती नित्य साधकाच्या जवळ असेल तर साधक निश्चितच अध्यात्मात प्रगती करतो. कारण गुरुंच्या ज्ञानाच्या प्रकाशात त्याची वाढ निश्चितच होते. गुरुकृपेतून झालेला ज्ञानाचा वर्षाव शिष्यातील ज्ञानाचा अंकुर फुटण्यासाठी निश्चितच उपयुक्त ठरतो.

या ओवीतील "कोंभेला उन्मेषु सुके" ही प्रतिमा साधकाच्या आध्यात्मिक प्रवासातील एक मोठे सत्य दाखवते. कधी कधी एखाद्या व्यक्तीला आध्यात्मिक विचारांची ओढ निर्माण होते. तो धर्मग्रंथ वाचतो, संतवाङ्मयाचा अभ्यास करतो, ध्यानधारणा करतो. काही काळ त्याला अंतर्मनात एक प्रकारची जागृतीही जाणवते. पण जर योग्य मार्गदर्शन मिळाले नाही, तर ती जागृती टिकत नाही. ती हळूहळू कमी होते आणि शेवटी नाहीशी होते. जणू एखादा अंकुर फुटतो, पण पाण्याअभावी तो सुकतो.

ज्ञानेश्वर या ओवीतून साधकाला एक महत्त्वाचा संदेश देतात. मानवी प्रयत्न आवश्यक आहेत, पण ते पुरेसे नाहीत. प्रयत्नांना कृपेची साथ मिळाली तरच त्यांचे फळ मिळते. जसे बीज, जमीन आणि पाऊस यांचा संगम झाला की पीक येते; तसेच साधना, अभ्यास आणि गुरुकृपा यांचा संगम झाला की ज्ञान फुलते. भारतीय अध्यात्मपरंपरेत गुरुचे स्थान देवापेक्षाही उंच मानले गेले आहे. आदि शंकराचार्य यांनी गुरुचे वर्णन करताना म्हटले आहे-
"गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः।"
याचा अर्थ असा की, गुरु हा सृष्टीतील सर्व दैवी शक्तींचा केंद्रबिंदू आहे. गुरुच्या कृपेने अज्ञानाचा अंधार दूर होतो आणि ज्ञानाचा प्रकाश प्रकट होतो.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून नम्रतेचेही एक सुंदर तत्त्वज्ञान प्रकट होते. ते स्वतः अत्यंत विलक्षण प्रतिभेचे होते. त्यांच्या अल्पायुष्यात त्यांनी इतके महान कार्य केले की आजही त्यांचे नाव आदराने घेतले जाते. पण तरीही ते आपल्या बुद्धीची मर्यादा मान्य करतात आणि गुरुच्या कृपेवर अवलंबून राहतात. ही वृत्तीच खऱ्या ज्ञानाची खूण आहे. ज्याला वाटते की "मीच सर्व जाणतो", त्याचे ज्ञान स्थिर होते. पण जो नम्रतेने गुरुच्या चरणी आपले अहंकार अर्पण करतो, त्याच्या बुद्धीत नवे नवे अर्थ स्फुरतात. गुरुकृपेचा वर्षाव म्हणजे केवळ बाह्य आशीर्वाद नव्हे. तो साधकाच्या अंतःकरणात घडणारा एक परिवर्तनाचा अनुभव असतो. जेव्हा गुरुची कृपा मिळते तेव्हा मनातील शंका दूर होतात, विचार स्पष्ट होतात आणि साधकाला जीवनाचा खरा अर्थ समजू लागतो. जणू एखाद्या अंधाऱ्या खोलीत अचानक दिवा लावला गेला, आणि सर्व काही स्पष्ट दिसू लागले.

ज्ञानेश्वरांच्या या ओवीतून एक सार्वकालिक सत्य समोर येते. ज्ञानाची खरी परिपक्वता ही केवळ बुद्धीच्या प्रयत्नाने होत नाही; ती गुरुकृपेच्या वर्षावानेच होते. जेव्हा त्या कृपेचे पावसाळे साधकाच्या अंतःकरणावर बरसतात, तेव्हा त्याच्या बुद्धीत विचारांचे पीक पिकते, अर्थांची फळे लागतात आणि जीवनाचा खरा अर्थ प्रकट होतो. अशा प्रकारे ही ओवी केवळ एक भक्तिपूर्ण प्रार्थना नसून ज्ञान, नम्रता आणि गुरुकृपेचे अत्यंत सुंदर आणि गूढ तत्त्वज्ञान सांगणारी आहे. ती आपल्याला सांगते की, साधना करा, अभ्यास करा, प्रयत्न करा; पण त्या सर्व प्रयत्नांमागे गुरुच्या कृपेची अपेक्षा ठेवा. कारण ज्या क्षणी त्या कृपादृष्टीचा वर्षाव होतो, त्या क्षणी साधकाच्या बुद्धीत "सकळार्थसिद्धी" - सर्व अर्थांची पूर्ण फळधारणा - घडते. आणि तेव्हाच ज्ञानाचे बीज खऱ्या अर्थाने फुलून येते. ✨