राजेंद्र घोरपडे
भारताचा इतिहास हा केवळ राजे, युद्धे आणि साम्राज्यांचा इतिहास नाही; तो विचारांचा, संवादाचा, ज्ञानपरंपरांचा आणि सांस्कृतिक समन्वयाचा इतिहास आहे. दुर्दैवाने इतिहासलेखनाच्या प्रवाहात अनेकदा लष्करी विजयांना अधिक महत्त्व मिळाले, तर राष्ट्रनिर्मितीच्या बौद्धिक आणि सांस्कृतिक प्रक्रियांना अपेक्षित स्थान मिळाले नाही. म्हणूनच शहाजी राजे भोसले यांच्याकडे पाहताना त्यांना फक्त शिवाजी महाराजांचे वडील किंवा पराक्रमी सरदार म्हणून पाहणे अपुरे ठरते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एका दूरदर्शी राजकारण्याबरोबरच भाषा, संस्कृती, साहित्य आणि अध्यात्म यांच्या समन्वयाचा शोध घेणारा विचारवंतही दडलेला दिसतो.
शहाजीराजांच्या संदर्भात प्रचलित असलेला एक उल्लेख असा की त्यांनी अनेक भारतीय भाषांचा अभ्यास केला होता. "१४ भाषा" हा आकडा लोकप्रिय परंपरेत आढळतो; मात्र या दाव्याची पडताळणी करताना उपलब्ध पत्रव्यवहार, तत्कालीन दस्तऐवज, बखरी आणि आधुनिक इतिहाससंशोधन यांचा चिकित्सक अभ्यास आवश्यक आहे. इतिहासकाराची जबाबदारी प्रेरणादायी कथन आणि इतिहाससिद्ध तथ्य यांतील भेद स्पष्ट ठेवण्याची असते. तथापि, एक गोष्ट निर्विवाद आहे. शहाजीराजांचे कार्यक्षेत्र महाराष्ट्रापुरते मर्यादित नव्हते. दख्खन, कर्नाटक आणि दक्षिणेतील विविध राजसत्तांशी त्यांचा निकट संबंध होता. अशा व्यापक कार्यक्षेत्रात अनेक भाषांचे ज्ञान, विविध संस्कृतींची जाण आणि प्रादेशिक समाजजीवनाचे आकलन ही राज्यकारभाराची अपरिहार्य गरज होती.
याच ठिकाणी एक महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो. शहाजीराजांनी भाषा केवळ सत्तेचे साधन म्हणून आत्मसात केल्या की त्या भारतीय समाजाच्या अंतःसंबंधांचा सेतू म्हणूनही वापरल्या? याचे थेट उत्तर उपलब्ध नसले, तरी त्यांच्या दरबारातील विद्वान, कवी, पंडित आणि विविध प्रदेशांतील सांस्कृतिक संबंधांचा विचार केला, तर त्यांच्या दृष्टीला केवळ प्रशासनाची चौकट नव्हती, असे जाणवते.
भारतीय संस्कृतीत भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नाही; ती स्मृतीची, ज्ञानाची आणि लोकमानसाची वाहक आहे. संस्कृतने तत्त्वज्ञान दिले, प्राकृतांनी लोकधर्म व्यक्त केला, अपभ्रंशांनी संक्रमण घडविले, तर प्रादेशिक भाषांनी लोकजीवनाला अभिव्यक्ती दिली. एखादी भाषा शिकणे म्हणजे त्या समाजाच्या इतिहासात, श्रद्धेत, लोककलेत, शेतीत, पर्यावरणात आणि जीवनदृष्टीत प्रवेश करणे होय. या अर्थाने बहुभाषिकता ही केवळ कौशल्य नसून राष्ट्रीय एकात्मतेचा पाया आहे.
आजच्या भारतात संविधानमान्य २२ भाषा, शेकडो बोलीभाषा आणि असंख्य लोकपरंपरा अस्तित्वात आहेत. तरीही एका भाषेतील उत्कृष्ट साहित्य दुसऱ्या भाषेतील वाचकांपर्यंत नियमितपणे पोहोचत नाही. एका राज्यातील शेतकऱ्याचा अभिनव प्रयोग दुसऱ्या राज्याला कळत नाही. नदी संवर्धनाचा यशस्वी अनुभव स्थानिक सीमांमध्येच अडकून राहतो. पर्यावरणीय चळवळींचा संवाद राष्ट्रीय स्तरावर क्वचितच घडतो. म्हणजेच भारताकडे ज्ञान आहे; परंतु त्या ज्ञानाला जोडणारी वाहिनी कमकुवत आहे.
इतिहासात भारताची सर्वात मोठी ताकद काय होती, असा प्रश्न विचारला तर उत्तर "विविधतेतील संवाद" असेच द्यावे लागेल. तक्षशिला, नालंदा, विक्रमशिला, कांची, वल्लभी यांसारख्या विद्यापीठांमध्ये विविध प्रदेशांतील विद्यार्थी येत असत. बौद्ध भिक्षू भारतभर फिरत होते. आदि शंकराचार्यांनी चार मठ स्थापून सांस्कृतिक एकात्मतेचा सेतू उभारला. संत ज्ञानेश्वरांनी संस्कृत तत्त्वज्ञान मराठीत आणले. संत नामदेवांचा प्रभाव पंजाबपर्यंत पोहोचला. कबीरांचे विचार उत्तर भारतापासून दख्खनपर्यंत ऐकू आले. गुरु नानकांनी भारतभर प्रवास केला. ही उदाहरणे दाखवतात की भारताची ओळख एकसंधतेत नसून परस्पर संवादात आहे.
याच परंपरेत शहाजीराजांचे स्थान पाहिले पाहिजे. त्यांनी उभारलेली सांस्कृतिक पायाभरणी पुढे शिवाजी महाराजांच्या राज्यकारभारात अधिक विकसित झाल्याचे अनेक अभ्यासक नमूद करतात. शिवाजी महाराजांनी प्रशासनात स्थानिक भाषेला महत्त्व दिले, विविध प्रदेशांतील अधिकारी आणि सेनानींना संधी दिली, तसेच विविध धार्मिक परंपरांबद्दल आदर राखला. या विचारांची बीजे पूर्वसूरींच्या अनुभवातून विकसित झाली असावीत, अशी संशोधनाची दिशा विचारात घेण्यासारखी आहे.
या पार्श्वभूमीवर साने गुरुजींची "आंतरभारती" संकल्पना विशेष महत्त्वाची ठरते. स्वातंत्र्यानंतर भारताला राजकीय स्वातंत्र्य मिळाले; पण भाषिक आणि सांस्कृतिक पातळीवर परस्पर परिचय अपुरा राहिला. साने गुरुजींनी विविध भारतीय भाषांतील साहित्याचा अनुवाद, परस्पर संवाद आणि सांस्कृतिक आदानप्रदान यावर भर दिला. त्यांची भूमिका स्पष्ट होती. भारतीयांना भारत समजण्यासाठी भारतीय भाषाच सर्वात प्रभावी माध्यम आहेत. आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता, यंत्रमानव अनुवाद आणि डिजिटल ग्रंथालयांच्या युगात ही कल्पना अधिक व्यापक प्रमाणात साकार होऊ शकते.
पण येथेच थांबणे पुरेसे नाही. एकविसाव्या शतकातील भारतीयत्वाला केवळ साहित्यिक चौकट पुरेशी नाही. हवामान बदल, जलसंकट, अन्नसुरक्षा, जैवविविधतेचा ऱ्हास, ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचे प्रश्न, तंत्रज्ञानातील विषमता आणि सांस्कृतिक दुरावा या सर्व समस्यांना एकत्रित उत्तर शोधावे लागेल. त्यामुळे भारतीयत्वाची आधुनिक व्याख्या ही "ज्ञान, निसर्ग आणि मानव यांचा समन्वय" अशी असली पाहिजे.
जर महाराष्ट्रातील जलसंधारणाचे प्रयोग राजस्थानपर्यंत पोहोचले, सिक्कीममधील सेंद्रिय शेती विदर्भात अभ्यासली गेली, केरळची स्थानिक स्वराज्य व्यवस्था ईशान्य भारतात चर्चिली गेली, हिमालयीन जलसंवर्धनाचे धडे दख्खनमध्ये शिकविले गेले आणि या सर्व प्रक्रियेला भारतीय भाषांतील अनुवादाची जोड मिळाली, तर ते केवळ विकासकार्य राहणार नाही; ती भारतीयत्वाची सजीव अभिव्यक्ती ठरेल.
याच विचाराचा पुढचा टप्पा म्हणजे "विश्वभारती". भारताने जगाला काय द्यावे, हा प्रश्न आज नव्याने विचारण्याची गरज आहे. योग, आयुर्वेद, सहजीवन, ग्रामसंस्कृती, जलव्यवस्थापन, लोकज्ञान आणि अध्यात्म ही भारताची देणगी आहे; तर विज्ञान, आधुनिक संशोधन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, हवामान विज्ञान आणि व्यवस्थापन या क्षेत्रांतून जगाकडून शिकण्यासारखे बरेच आहे. "विश्वभारती" म्हणजे भारताने जगाला शिकविणे नव्हे, तर जगाशी समतेने शिकण्याचा संवाद प्रस्थापित करणे.
या लेखमालेचा केंद्रबिंदू हाच आहे. शहाजीराजांच्या बहुभाषिक आणि समन्वयवादी दृष्टिकोनातून प्रेरणा घेत, साने गुरुजींच्या आंतरभारतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड देत आणि रवींद्रनाथ ठाकूरांच्या विश्वभारतीच्या तत्त्वज्ञानाला पर्यावरण, शेती, पाणी, विज्ञान आणि अध्यात्म यांच्या एकात्म दृष्टीने पुनर्मांडत २१व्या शतकासाठी भारतीयत्वाचा नवा आराखडा उभा करता येईल का ? या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे म्हणजे केवळ इतिहासाचे स्मरण नव्हे; तर भविष्याची निर्मिती होय.
भविष्यात भारतीयत्व अधिक सक्षम करण्यासाठी काय करावे लागेल ? जाणून घेण्यासाठी पाहा…