जैसा वेश्याभोगी कवडा वेंचे । मग दारही चेपूं न ये तियेचें ।
तैसें लाजिरवाणें दीक्षितांचें । काय सांगों ।। ३२९ ।। ज्ञानेश्वरीअध्याय नववा
ओवीचा अर्थ - ज्याप्रमाणें वेश्येच्या नादांत पैसा नाहीसा होता, मग तिच्या दारास हात लावण्याचीहि सोय राहात नाही, त्याप्रमाणे पुण्याची पुंजी सरलेल्या यज्ञकर्त्यांची स्थिती लज्जास्पद आहे, त्याचे काय वर्णन करावें ?
ज्ञानेश्वरीतील ही ओवी अत्यंत मार्मिक आणि अंतर्मुख करणारी आहे. श्रीज्ञानदेवांनी अत्यंत सामान्य जीवनातील एक उदाहरण घेऊन मानवी स्वभावातील एक मोठे सत्य उलगडून दाखवले आहे. परमेश्वराच्या अखंड आणि शाश्वत आनंदाकडे पाठ फिरवून जे लोक केवळ स्वर्गप्राप्ती, भोग आणि क्षणिक सुखांसाठी कर्मकांड करतात, त्यांच्या अवस्थेचे वर्णन त्यांनी यात केले आहे. या ओवीत वापरलेले उदाहरण बाह्यदृष्ट्या कठोर वाटले, तरी त्यामागील तत्त्वज्ञान अत्यंत सूक्ष्म आणि जीवनाला दिशा देणारे आहे.
मनुष्याच्या जीवनात इच्छा हा एक महत्त्वाचा घटक आहे. इच्छा नसती, तर कृती झाली नसती. परंतु इच्छा कोणत्या प्रकारची आहे, यावर संपूर्ण जीवनाचे स्वरूप अवलंबून असते. काही इच्छा माणसाला उन्नतीकडे नेतात, तर काही त्याला अधोगतीकडे घेऊन जातात. ज्ञानेश्वर महाराजांना येथे अशा लोकांविषयी बोलायचे आहे, जे धर्म, यज्ञ, दान, तप, उपासना यांसारख्या पवित्र गोष्टींचा उपयोग केवळ स्वर्गसुख मिळवण्यासाठी करतात. त्यांची दृष्टी परमेश्वराकडे नसते, तर भोगांकडे असते.
वेश्येच्या नादात पडलेला मनुष्य आपल्या जवळचा पैसा खर्च करतो. त्याला त्या वेळी मिळणाऱ्या सुखाची नशा एवढी असते की, पुढे काय होणार, याचा तो विचार करीत नाही. जेव्हा पैसा संपतो, तेव्हा त्याच दारात जाण्याचीही त्याची पात्रता राहत नाही. पूर्वी जिथे त्याचे स्वागत होत होते, तिथेच आता त्याच्याकडे कोणी फिरकूनही पाहत नाही. त्याची अवस्था दयनीय आणि लाजिरवाणी होते.
याचप्रमाणे यज्ञकर्म करणारे, स्वर्गप्राप्तीसाठी पुण्य संचय करणारे लोक जेव्हा त्या पुण्याच्या बळावर स्वर्गात जातात, तेव्हा तेथील दिव्य सुखांचा उपभोग घेतात. परंतु हे सुख शाश्वत नसते. जसे बँकेत ठेवलेली रक्कम खर्च झाली की खाते रिकामे होते, तसेच पुण्याची शिल्लक संपली की स्वर्गातील वास्तव्यही संपते. मग पुन्हा त्यांना मृत्युलोकात यावे लागते.
ज्ञानेश्वर महाराजांना येथे स्वर्गाची निंदा करायची नाही. स्वर्गसुखाचे अस्तित्व ते नाकारत नाहीत. परंतु त्यांचे म्हणणे एवढेच आहे की, ज्या गोष्टीचा शेवट होतो, ती अंतिम प्राप्ती असू शकत नाही. ज्याला प्रारंभ आहे, त्याला अंतही आहे. त्यामुळे स्वर्ग हे अंतिम ध्येय नाही. परमेश्वरप्राप्ती हेच खरे ध्येय आहे.
मनुष्य अनेकदा जीवनात अशाच प्रकारच्या भ्रमात अडकतो. पैसा, सत्ता, प्रतिष्ठा, ऐश्वर्य, कीर्ती, मान-सन्मान या गोष्टी मिळवण्यासाठी तो धडपड करतो. त्या मिळाल्यावर काही काळ आनंदही मिळतो. पण हा आनंद टिकत नाही. नव्या इच्छा निर्माण होतात. पुन्हा धावपळ सुरू होते. ही साखळी कधीच संपत नाही. म्हणूनच संतांनी वारंवार सांगितले आहे की, विषयभोगांची तृप्ती कधीही होत नाही. अग्नीमध्ये जितके इंधन टाकावे, तितका तो अधिक भडकतो; तसेच इच्छा पूर्ण होत गेल्या की, त्या अधिक वाढत जातात.
ज्ञानेश्वर महाराजांचा खरा रोख कर्मकांडावर नाही, तर त्यामागील सकाम वृत्तीवर आहे. कर्म स्वतः वाईट नाही. यज्ञ करणे, दान देणे, पूजा करणे, व्रत करणे हे सर्व चांगलेच आहे. पण जर त्या सर्वांच्या मागे केवळ भोगप्राप्तीची आकांक्षा असेल, तर ते आध्यात्मिक उन्नतीचे साधन न राहता व्यापाराचे रूप धारण करते. मग भक्ती नाहीशी होते आणि व्यवहार उरतो.
परमेश्वराशी व्यवहार चालत नाही. तेथे प्रेम हवे, समर्पण हवे, निष्काम भाव हवा. आई आपल्या मुलावर प्रेम करते, ते कोणत्याही अपेक्षेने नाही. मुलगा मोठा झाल्यावर मला एवढे पैसे देईल, म्हणून ती त्याला वाढवत नाही. तिचे प्रेम निरपेक्ष असते. त्याचप्रमाणे भक्ताचे परमेश्वरावर असलेले प्रेमही निरपेक्ष असावे. "मला हे दे, ते दे, हे मिळू दे, ते मिळू दे" अशा अपेक्षांनी भरलेली भक्ती अजून परिपक्व झालेली नसते.
ज्ञानदेवांच्या दृष्टीने खरी भक्ती म्हणजे परमेश्वराला स्वतःसाठी नव्हे, तर परमेश्वर म्हणून प्रेम करणे. समुद्राकडे वाहणारी नदी काही त्याच्याकडून काही मागत नाही. तिचे अंतिम ध्येय समुद्राशी एकरूप होणे हेच असते. तसेच जीवाचे अंतिम ध्येय परमात्म्यात विलीन होणे हे आहे.
ही ओवी आपल्याला जीवनातील एक महत्त्वाचा धडा शिकवते. आपण जे काही करतो, त्यामागील प्रेरणा काय आहे, याचा विचार करण्याची गरज आहे. जर आपली सारी धडपड केवळ सुखोपभोगांसाठी असेल, तर ती एका न संपणाऱ्या चक्रात अडकवणारी आहे. आज एखादी इच्छा पूर्ण झाली, तर उद्या दुसरी उभी राहणार. ही भूक कधीच संपणार नाही.
आजच्या काळातही या ओवीचे महत्त्व तितकेच आहे. आधुनिक माणूस उपभोगवादाच्या जाळ्यात अडकला आहे. अधिक पैसा, अधिक सुविधा, अधिक प्रसिद्धी, अधिक ऐश्वर्य यांच्यामागे तो धावत आहे. परंतु या सर्व गोष्टी असूनही अंतःकरणात समाधान दिसत नाही. कारण समाधान बाह्य वस्तूंमध्ये नसते. ते अंतर्मनातील शांततेत असते. ही शांतता परमेश्वराच्या स्मरणातून, भक्तीतून आणि आत्मज्ञानातून प्राप्त होते.
ज्ञानेश्वर महाराजांनी वापरलेले उदाहरण केवळ एखाद्या व्यक्तीच्या नैतिक अधःपतनाकडे निर्देश करणारे नाही. ते मानवी मनाच्या एका प्रवृत्तीचे प्रतीक आहे. विषयसुखांची मोहिनी इतकी प्रबळ असते की, माणूस स्वतःचे खरे हित विसरतो. एखाद्या मृगजळाच्या मागे धावणाऱ्या हरिणाप्रमाणे तो भ्रमात भटकत राहतो. पाणी मिळेल या आशेने तो पळत राहतो, पण शेवटी थकून कोसळतो. कारण ज्या गोष्टीच्या मागे तो धावत होता, ती वस्तुतः अस्तित्वातच नव्हती.
संत साहित्याचा एक मोठा संदेश असा आहे की, जीवनातील प्रत्येक कृती परमेश्वरार्पण बुद्धीने करावी. कर्म करावे, पण त्याच्या फळाची अपेक्षा ठेवू नये. कारण फळाच्या अपेक्षेमुळेच बंधन निर्माण होते. निष्काम कर्मामुळे मन शुद्ध होते आणि शुद्ध मनातच भक्ती आणि ज्ञानाची फुले उमलतात.
ज्ञानेश्वर महाराजांना माणसाला घाबरवायचे नाही, तर जागे करायचे आहे. स्वर्गाची लालसा, भोगांची इच्छा, सुखाची आसक्ती यामध्ये गुंतून राहू नका, असे ते सांगतात. कारण या सर्व गोष्टी नाशवंत आहेत. त्या संपणारच आहेत. पण परमेश्वराशी जोडलेले नाते मात्र कधीही संपत नाही. त्यामध्ये क्षय नाही, मृत्यू नाही, पुनर्जन्माचे चक्र नाही. तेथे अखंड आनंद आहे, शांती आहे आणि अमरत्व आहे.
म्हणूनच माऊलींचा संदेश असा आहे की, जीवनातील पुण्यसंचय, धर्मकर्म, यज्ञयाग यांचा उपयोग केवळ भोगांसाठी करू नका. त्या सर्वांचा उद्देश परमेश्वरप्राप्ती असू द्या. कारण भोग संपतात, पुण्य क्षीण होते, स्वर्गही मागे पडतो; पण भगवंताची प्राप्ती झाली की, प्राप्त करण्यासारखे काहीच उरत नाही.
या ओवीतून ज्ञानेश्वर महाराज मानवी जीवनाचे अंतिम रहस्य सांगतात. क्षणभंगुर सुखांच्या मागे धावत राहणे म्हणजे हातातील अमृत सोडून मृगजळाच्या मागे जाण्यासारखे आहे. म्हणूनच त्यांनी या अवस्थेला "लाजिरवाणी" म्हटले आहे. कारण ज्याच्याकडे अनंत आनंदाचा खजिना उपलब्ध आहे, त्याने तात्पुरत्या सुखांसाठी स्वतःला खर्च करून टाकणे, याहून मोठी शोकांतिका कोणती असू शकते?
म्हणूनच भक्तीचा मार्ग हा व्यवहाराचा नाही, तर प्रेमाचा मार्ग आहे; स्वर्गाचा नाही, तर परमेश्वराचा मार्ग आहे; क्षणिक सुखांचा नाही, तर शाश्वत आनंदाचा मार्ग आहे. आणि हाच या ओवीचा गाभा आहे. ज्ञानदेव माऊलींच्या या शब्दांतून आपल्याला एकच आवाहन ऐकू येते, नाशवंत सुखांच्या मागे आयुष्य खर्च करू नका; कारण ज्याला भगवंत लाभला, त्याला सर्व काही लाभले.