संसाराची जबाबदारी सांभाळत अंधश्रद्धा, जातीयता, धर्मांधता आणि स्त्रियांच्या प्रश्नांवर निर्भीडपणे भाष्य करणाऱ्या ज्योतीताईंचा प्रवास म्हणजे शिक्षण, जिद्द आणि पुरोगामी विचारांच्या बळावर स्वतःची वेगळी वाट निर्माण करणाऱ्या आधुनिक दुर्गेची प्रेरणादायी कहाणी !

ॲड. शैलजा मोळक
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244

स्त्री संतांची परंपरा संत मुक्ताबाईंपासून सुरू होते. आज वारकरी संप्रदायात स्त्रियांना पुरुषांच्या बरोबरीने दिंडीत टाळ घेऊन चालता येते, हरिपाठ म्हणता येतो आणि पूजाअर्चाही करता येते. मात्र, काही दशकांपूर्वी परिस्थिती वेगळी होती. महिलांना वारीत सहभागी होता येत असे, स्वयंपाकाची सेवा करता येत असे, डोक्यावर तुळस घेऊन चालता येत असे; परंतु दिंडीत टाळ घेऊन चालण्याची मुभा नव्हती.

नाशिकच्या कै. सुशीलाताई कामत यांनी सुमारे ५० वर्षांपूर्वी या परंपरेविरुद्ध बंड पुकारले. दिंडीचालक असलेल्या सुशीलाताई एम.ए., बी.एड. होत्या. त्या कीर्तनही करत असत. त्यांनी 'बैराग' रागातील अत्यंत अवघड अभंग चढ्या आवाजात गाऊन वारीतील हा पारंपरिक नियम मोडण्याचा प्रयत्न केला. संत तुकारामांच्या बंडखोर विचारांचा वारसा त्यांनी आपल्या कृतीतून पुढे नेला.

वारीला कोणतेही लिखित नियम नसले, तरी परंपरेने चालत आलेले काही अलिखित संकेत आहेत. पुरुषप्रधान मानसिकतेतून निर्माण झालेले असे अनेक संकेत आता बदलत आहेत. स्त्रियांना वारकरी संप्रदायात समानतेने सहभागी होण्याची संधी मिळत आहे. आज अनेक स्त्री कीर्तनकार सहजतेने कीर्तनाच्या माध्यमातून प्रबोधन करताना दिसतात.

वेगळी वाट चोखाळणारी नवदुर्गा..!.. दीक्षा दिंडे

मात्र, वारकरी संप्रदायातील काही स्त्री आणि पुरुष कीर्तनकारांच्या कार्यपद्धतीबाबत चिंता व्यक्त होऊ लागली आहे. असे असले, तरी काही स्त्री कीर्तनकार संतपरंपरेतील मूल्ये आणि महापुरुषांचे विचार यांची समर्थपणे सांगड घालत प्रबोधनाची वाट चालत आहेत. त्यांच्या या कार्याला समाजमान्यताही मिळत आहे. परंपरेतील समतेचा विचार कृतीत उतरवून संतविचारांचा वारसा पुढे नेणाऱ्या या स्त्री कीर्तनकार आजच्या काळात विशेष महत्त्वाच्या ठरत आहेत.

अशाच राजमाता जिजाऊंची जन्मभूमी सिंदखेड राजा (जि. बुलढाणा) येथील जाधव घराण्याच्या सूनबाई ज्योतीताई जाधव. त्यांनी २०२० मध्ये कीर्तनाचे शास्त्रशुद्ध शिक्षण घेतले.संतविचारांच्या माध्यमातून समाजप्रबोधन आणि परिवर्तन घडवून आणण्याच्या उद्देशाने त्यांनी कीर्तनाच्या वाटेवर पाऊल ठेवले. संतपरंपरेतील विचार समाजापर्यंत पोहोचविण्याचे कार्य त्या आज निष्ठेने करत आहेत.

ज्योतीताई यांचे माहेर भोगाव देवी (ता. जिंतूर, जि. परभणी) येथील. त्यांचे शालेय शिक्षण याच गावात पूर्ण झाले. त्यानंतर ज्ञानोपासक महाविद्यालय, जिंतूर येथे त्यांनी इंग्रजी आणि इतिहास या विषयांत एम.ए. पदवी प्राप्त केली, तर विवेकानंद महाविद्यालय, छत्रपती संभाजीनगर येथे बी.एड.चे शिक्षण पूर्ण केले. गायन आणि वाचन हे त्यांचे आवडते छंद. आई-वडील, दोन भाऊ आणि एक बहीण अशा साधारण शेतकरी कुटुंबात त्यांचे बालपण गेले. आर्थिक परिस्थिती सामान्य असतानाही त्यांच्या वडिलांनी मुलीच्या शिक्षणाला प्राधान्य दिले आणि तिला स्वतःच्या पायावर उभे राहण्यासाठी प्रोत्साहन दिले.

शाळा-महाविद्यालयीन जीवनात ज्योतीताई अतिशय धीट आणि आत्मविश्वासपूर्ण होत्या. विविध स्पर्धांमध्ये उत्साहाने सहभागी होणे आणि आपल्या गुणवत्तेच्या जोरावर पारितोषिके मिळविणे, यासाठी त्या ओळखल्या जात. मात्र, लग्नानंतर त्यांच्या आयुष्यातील परिस्थिती बदलली. माहेरच्या मोकळ्या वातावरणात फुललेल्या त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वापुढे नव्या जबाबदाऱ्या आणि वेगळी आव्हाने उभी राहिली.

ताई सांगत होत्या, 'सिंदखेड राजा येथील लखुजीराव जाधव यांचे वंशज असलेल्या कुळामध्ये लग्न झालं त्यामुळे अनेक बंधन आली.काही वर्ष फक्त मुलं आणि घर एवढंच केलं पण पुढे मराठा सेवा संघ जिजाऊ ब्रिगेडची एक सामान्य कार्यकर्ता म्हणून कार्याची सुरुवात झाली.आणि पुन्हा एकदा सगळी कौशल्य आणि धीटपणा दाखवून देण्याची संधी मिळाली.सामान्य कार्यकर्ता म्हणून सुरू झालेला प्रवास आज 'संत नामदेव तुकाराम वारकरी परिषदचे महासचिव' पर्यंत पोहोचला आहे. आज मी जे काय आहे त्याची प्रेरणा मला युगपुरुष पुरुषोत्तम खेडेकर यांच्याकडून मिळत राहिलेली आहे. संतांचा खरा विचार सांगणाऱ्या महिला कीर्तनकार असाव्यात. महापुरुषांचे पुरोगामी विचार कीर्तनाच्या माध्यमातून तळागाळापर्यंत पोहोचावा ही मूळ संकल्पना खेडेकर यांचीच. लॉकडाऊनमध्ये मी कीर्तन शिकले आणि संतांचा समतेचा, बंधुत्वाचा विचार समाजापुढे मांडण्यास सुरुवात केली आणि त्या माध्यमातून ज्योतीताई जाधव हे नाव महाराष्ट्रात पोहोचले.या कार्याला महाराष्ट्रातील अनेक वैचारिक लोकांनी मदत केली. हे कार्य करीत असताना काही प्रतिगामी लोकांचा त्रासही झाला पण न डगमगता मी माझं काम सुरू ठेवलेलं आहे.'

सिंदखेड राजा सारख्या गावातून महाराष्ट्रभर पोहोचल्याचे श्रेय ताई पती शिवाजी जाधव यांना देतात. कुठल्याही परिस्थितीत ते पाठीशी खंबीरपणे उभे राहिले म्हणूनच मी हे कार्य करू शकते असं त्या नम्रपणे सांगतात.

संत साहित्याचा अभ्यास, वाचन, अनेकांची कीर्तने ऐकणे हे सारं लॉकडाऊन मध्ये केले. गायनाचा क्लास लावला. लॉकडाऊन असल्याने प्रत्यक्ष वारकरी शिक्षण संस्थेतील अभ्यासक्रम पूर्ण केला नाही. पण अनेक दिग्गज लोकांनी ताईंना मार्गदर्शन केलं आहे. त्यामध्ये दिनकर शास्त्री भुकेले, भारत महाराज जाधव अशा अनेकांनी संत साहित्यही पुरवलं.

आज महाराष्ट्रात अनेक कीर्तनकारांचे जणू पेवच फुटले आहे. अनेकदा अभंगावर निरूपण न करता विनोद करणे, सिनेमाच्या गाण्याच्या चालीवर भजन म्हणणे, चित्र विचित्र हावभाव करणे, राजकारणी लोकांच्या अधीन होऊन पक्षीय प्रचार करणे, एखाद्या व्यक्तीवर टीका करणे, एखाद्या राजकीय नेत्याचे पाय धुणे, त्याला अभिषेक घालणे, संतांचे मानवतावादी विचार विसरून धार्मिक तेढ निर्माण होईल असा हिंदू धर्माचाच प्रचार प्रसार करणे यालाच लोक कीर्तन समजू लागले आहेत ही फार मोठी शोकांतिका आहे. कॉमेडी कीर्तनकार म्हणून काही लोक प्रसिध्द आहेत तर काही महिला आपल्याला मिळालेल्या संधीचे सोने न करता महिलांवरच टीका करताना दिसतात किंवा रूढी परंपरा, संस्कृती व संस्कार महिलाच कशा विसरू लागल्या हे महिलाच सांगत आहेत. परिवर्तनाची, समतेची वाट त्या सांगत नाहीत.

संत नामदेव राय म्हणत 'नाचू कीर्तनाचे रंगी । ज्ञानदीप लावू जगी' पण आजकालच्या काही कीर्तनकारांनी त्याच्यातलं फक्त नाचणच कायम ठेवलं आहे, ज्ञानदीप कधीच मावळलेला आहे अशी परिस्थिती दिसते. या महाराष्ट्रामध्ये संतांचा समतेचा, बंधुत्वाचा विचार सांगणारे अनेक कीर्तनकार निर्माण व्हावेत अशी अपेक्षा ताई व्यक्त करतात.

संसार सांभाळून ताई पूर्ण महाराष्ट्रभर कीर्तन सेवेसाठी जातात. या माध्यमातून ताई अंधश्रद्धा, अनिष्ट रूढी परंपरा, जात्यांधता, धर्मांधता, अस्पृश्यता, सामाजिक ऐक्य, सत्य इतिहास, राष्ट्रीय एकात्मता, महिलांचे प्रश्न असे विविध विषयांवर प्रबोधन करत आहेत. ताई 'कुणाही जीवाचा न घडो मत्सर ।वर्म सर्वेश्वर पूजनाचे॥' अशी वृत्ती व कृतीचे आचरण करीत आहेत.

द्विपदवीधर असलेल्या ताई अतिशय सौम्यपणे, शांतपणे समाजातील विविध प्रश्नांवर नेहमी योग्य भूमिका घेतात. सामाजिक भूमिका जाहीरपणे घेणे हे मोठे धाडसाचे काम आहे. अशा धाडसी, नम्र, आपल्या शिक्षणाचा योग्य उपयोग समाजातील विविध घटकांसाठी करणाऱ्या काही महिला कीर्तनकारांमधे आदराने नाव घेतले जाणाऱ्या आधुनिक दुर्गा ज्योतीताईंना मानाचा मुजरा..!!

ज्योती जाधव - 94237 43216