एकेकाळी धुणीभांडी करून कुटुंबाचा गाडा हाकणाऱ्या वनिताताईंनी आज शिक्षणसंस्था उभारून अनेकांच्या आयुष्यात ज्ञानाचा प्रकाश पसरवला आहे. स्वतःच्या संघर्षाचे समाजसेवेत रूपांतर करणाऱ्या या आधुनिक नवदुर्गेची प्रेरणादायी कहाणी म्हणजे स्त्रीशक्तीचा आणि आत्मविश्वासाचा जिवंत आविष्कार !

ॲड. शैलजा मोळक
लेखक, कवी, संपादक, प्रकाशक
अध्यक्ष, शिवस्फूर्ती प्रतिष्ठान पुणे
मो. 9823627244

सुदर्शन बहुउद्देशीय शिक्षण प्रसारक मंडळाच्या संस्थापक अध्यक्ष, माजी नगरसेविका, सामाजिक कार्यकर्त्या वनिता काळे लातूरकरांना माहीत असतील पण जिजाऊ ब्रिगेडच्या माध्यमातून महाराष्ट्रालाही ठाऊक आहेत. वनिता ताईंचा माझा परिचय तसं पाहाता गेल्या ३० वर्षांपूर्वीचा. एक जिजाऊ ब्रिगेड कार्यकर्ता म्हणून. पण त्यांची वैयक्तिक वाटचाल, त्यांच्या जीवनातील चढउतार, त्यांची प्रगती पाहाता त्यांच्याविषयीचा आदर अधिक दुणावला. काही व्यक्ती स्वतःविषयी विशेष बोलत नाहीत, सांगत नाहीत, आपण किती काम करतोय हेही त्यांच्या वागण्या - बोलण्यातून कधी समजत नाही. अशा प्रसिध्दी पराड्.मुख काही व्यक्ती असतात त्यांपैकी एक..!

मोठ्या सधन पाटील घराण्यातील जन्म. आजोबांची ७२ एकर जमीन. वडील, चुलते व आत्या अशी तीन भावंडे. वडील व चुलते दोघेही दारूच्या आहारी गेले व हळूहळू दोघांनीही सारी जमीन विकली. केवळ ६ एकर जमीन राहिली. परिस्थितीमुळे आई देवभोळी बनली असल्याने अंधश्रध्देत अडकली. तिने उरलेली जमीन विकली आणि तिच्या भावाकडे सारा पैसा हवाली केला व माझ्या मुलांचे भविष्य घडव असे सांगितले. पण मामानेही सारी वाताहत केली. वनिताताई तेव्हा आठवीत होत्या. कशीतरी १० वी झाली व ताईंचे शिक्षण थांबणार अशी परिस्थिती निर्माण झाली. नात्यातील एका व्यक्तीने शिक्षण थांबवू नका म्हणत ताईंची अॅडमिशन निलंगा येथे करून दिली. ताई १२ वीत असताना त्यांची आई कॅन्सरने गेली आणि वडील, २ बहिणी व १ भाऊ अशी कुटुंबाची जबाबदारी ताईंवर पडली. ताई शिक्षण अर्धवट सोडून मूळगावी हाळी, ता. उदगीर येथे परतल्या. १२ वी झालेली कोवळी पोर सर्वांची आई झाली. चुलती व चुलतभाऊ यांच्या आधाराने ती लोकांची धुणीभांडी करून घर चालवत होती. शिक्षण थांबले होते.

१९८९ साली ताईंचा विवाह संदिपान माने यांच्याशी झाला. लग्न ठरल्यावर ताईंनी त्यांना मी ३ लेकरांची आई आहे, माझ्या २ लहान बहिणी व भाऊ यांना मला सांभाळावे लागेल असे सांगितले. संदिपान माने अतिशय दिलदार मनाचा माणूस असल्याने त्यांनी होकार दिला. खरंतर त्यांच्याही कुटुंबाची परिस्थिती हलाखीची होती. पण ताई कष्टाळू आहेत हे त्यांनी जाणले होते. त्यांनी समजून घेऊन मुलांना सासरी आणायची परवानगी दिली. जसं काही दारू ताईंची पाठ सोडत नव्हती. ताईंचे सासरेही व्यसनाधीन होते. सासूबाई शांत स्वभावाच्या होत्या. तेव्हा गावातील शाळेत १२ वी झाल्यावर शिक्षकाची नोकरी मिळत होती. ₹ २००/- पगारावर ताईंना ओळखीने एका शाळेत नोकरी मिळाली. सलग ६ वर्ष ताईंनी ₹ २००/- वर काम केले. संदिपान मानेही शिक्षक होते. एका बहिणीचे लग्न मामाने केले. भावाचेही लग्न झाले. एका बहिणीला मात्र ताईंनी M.A. B.Ed. नवरा पाहून तिचे लग्न करून दिले. भावंडांना शिकवता आले नाही म्हणून ताईंनी भावजयीला शिकवले. पण एक दिवस अचानक ताईंना शाळेतून काढून टाकले.

वेगळी वाट चोखाळणारी नवदुर्गा..! - सुलभा क्षीरसागर

मा. विलासराव देशमुख यांचा एक कार्यकर्ता ताईंच्या ओळखीचा होता. त्याने ताईंना साहेबांकडे नेले. त्यांची परिस्थिती सांगितली. तेव्हा साहेब म्हणाले, 'तुम्ही एवढे कष्ट घेताय, तुमची तळमळ पाहाता तुम्हीच का नाही शाळा काढत. मी परवानगी देतो. कागदपत्रांची पूर्तता करा.' असे म्हणत ₹ ३०००/- साहेबांनी ताईंना दिले आणि सन १९९५ साली ताईंनी 'सुदर्शन बहुउद्देशीय शिक्षण प्रसारक मंडळ' स्थापन करून प्राथमिक शाळा काढली. त्यासाठी परवानगी व अनुदान सुद्धा देशमुख साहेबांनी मंजूर करून दिल्याची आठवण ताई कृतज्ञता व्यक्त करत सांगतात. पुढे माध्यमिक व उच्च माध्यमिक अशा परवानग्याही मिळाल्या. दरम्यान ताई साहेबांच्या संपर्कात आल्याने कॉग्रेसचे काम करू लागल्या.

२००६ मधे त्या जिजाऊ ब्रिगेड या संघटनेशी जोडल्या गेल्या. त्यामुळे महापुरुष व परिवर्तन वादी विचारांनी त्या प्रेरित झाल्या. तसे पाहाता त्यांनी १९८९ साली लग्नानंतरही आपले नाव न बदलण्याचा निर्णय पतीला सांगितला होता, तेव्हा त्यांना स्त्रीवाद वगैरे काही विचार नव्हता पण त्यांचे विचार हे क्रांतीकारी व परिवर्तनीय होते. या निर्णयावर पतीनेही त्यांना पाठिंबा दिला होता. त्यांचाही प्रवास शून्यातून झाला होता. ताईंनी आपल्या सासर व माहेर दोन्हीलाही जबाबदारीने सांभाळले व आपले कर्तृत्व सिध्द केले. त्यामुळे आज त्या सन्मानाने 'वनिता काळे' म्हणूनच ओळखल्या जातात.

सन २०१२ मधे त्या नगरसेविका म्हणून निवडून आल्या. शाळा व वॉर्डातील लोकांची कामे, कौटुंबिक भांडणे, शेतीची भांडणे असे अनेक लोक ताईंकडे येऊ लागले. ताईंचे सामाजिक काम अशा पध्दतीने सुरु झाले. अनेक मुली शिक्षणापासून वंचित रहात होत्या हे लक्षात घेऊन त्यांनी मुक्त विद्यापीठातून सुमारे २५ मुलींचे शिक्षण स्वखर्चाने केले. शाळेची फी भरणे कित्येकांना जमत नसेल तर अल्प फी असली तरीही माफ करतात.

ताईंची दोन मुले प्राध्यापक आहेत. १ सून मुख्याध्यापक व १ क्लार्क आहे. ताईंनी सुध्दा शिक्षण संस्था सुरु केल्यावर आपले डी.एड. व बी.एड. पूर्ण केले. एक मुलगी शिकली तर दोन्ही घरी प्रकाश पाडते असे म्हणतात त्याप्रमाणे ताईंनी सुरु केलेला शैक्षणिक प्रवास व कार्य हे ताईंनी पुढच्या पिढीच्या हाती सोपवले आहे.

स्त्रीला संधी मिळाली तर त्याचे सोनं करता आलं पाहिजे याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे वनिता काळे. शिक्षक संघटना व पत्रकार संघ यांसारख्या काही संस्थांचे पुरस्कार ताईंना मिळाले आहेत पण ताई पुरस्कारापासून दूर असतात. काम करत राहाणे व समाजातील वंचित, गरीब, उपेक्षितांना मदत करणे हा ताईंचा स्थायीभाव बनलाय.

अशा प्रतिकूल परिस्थितीतून धडपडत लग्नाआधीच तीन भावंडांची आई झालेली, धुणी भांडी करून उदरनिर्वाह करणारी, थांबलेला शैक्षणिक प्रवास लग्नानंतर पूर्ण करून आज एक शिक्षण संस्था उभारणाऱ्या या आधुनिक नवदुर्गा वनिताताईंना मानाचा मुजरा..!!

वनिता काळे - 9850243993