नवी दिल्ली. 22 एप्रिल... भारताच्या इतिहासातील हा एक अत्यंत दुःखद आणि वेदनादायी दिवस होता. कारण गेल्या वर्षी याच दिवशी, पाकिस्तानी दहशतवाद्यांनी पहलगाममध्ये धर्म विचारून निष्पाप लोकांची हत्या केली होती.

या भ्याड हल्ल्यानंतर, भारतीय लष्कराने 6-7 मे रोजी 'ऑपरेशन सिंदूर' सुरू करून पाकिस्तानातील दहशतवादी तळांवर बॉम्बहल्ला केला आणि या अमानुष दहशतवादी हल्ल्याचा बदला घेतला. 'ऑपरेशन सिंदूर'मध्ये संपूर्ण जगाने भारतीय लष्कराचे सामर्थ्य आणि क्षमता पाहिली, तसेच भारतीय बनावटीच्या शस्त्रास्त्रांच्या ताकदीला मान्यता मिळाली. 'ऑपरेशन सिंदूर'च्या यशानंतर, भारत सरकारने आपली लष्करी क्षमता आणखी मजबूत करण्यासाठी सातत्याने काम केले आहे. याच संदर्भात, भविष्यातील युद्धांचा विचार करूया... भारत 300 कोटी रुपये खर्च करून कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI technology) साठी एक नवीन उत्कृष्टता केंद्र स्थापन करून आपली संरक्षण क्षमता बळकट करत आहे.

ईटीच्या एका वृत्तानुसार, सर्वमसारख्या स्वदेशी प्रयोगशाळा संरक्षण मंत्रालयाशी चर्चा करत आहेत. भारताच्या विशिष्ट कार्यान्वयन गरजांनुसार तयार केलेल्या एआय प्रणाली विकसित करणे, हे या उपक्रमाचे उद्दिष्ट आहे. परदेशी तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व कमी करणे आणि राष्ट्रीय सुरक्षा मजबूत करणे, हे याचे ध्येय आहे.

CoE आणि Sarvam म्हणजे काय?

खरं तर, भारतीय एआय स्टार्टअप 'सर्वम' आणि इतर अनेक देशांतर्गत आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स लॅब्स, 300 कोटी रुपयांचे 'सेंटर ऑफ एक्सलन्स' स्थापन करण्यासाठी संरक्षण मंत्रालयासोबत प्रगत चर्चा करत आहेत. या उपक्रमाचा उद्देश भारताला संरक्षण तंत्रज्ञानात आत्मनिर्भर बनवणे हा आहे, कारण अमेरिका आणि चीनसारखे देश एआय तंत्रज्ञानात खूप पुढे आहेत. लष्करी आणि संवेदनशील लष्करी कारवायांसाठी परदेशी एआयवर अवलंबून राहणे हे राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी धोकादायक ठरू शकते.

Sarvam AI ची भूमिका

सर्वम एआय ही प्रत्युष कुमार आणि विवेक राघवन यांनी स्थापन केलेली एक उदयोन्मुख भारतीय एआय स्टार्टअप आहे. कंपनीने अलीकडेच भारतात स्वतःचे ओपन-सोर्स मॉडेल्स (Sarvam-30B आणि Sarvam-105B) सादर केले आहेत. तसेच, सार्वभौम (स्वदेशी) एलएलएम विकसित करण्यासाठी कंपनीला इलेक्ट्रॉनिक्स आणि माहिती तंत्रज्ञान मंत्रालयाकडून (MeitY) 220 कोटी रुपयांचे अनुदानही मिळाले आहे.

या योजनेअंतर्गत, संरक्षण मंत्रालय भारतासाठी विशेष एआय प्रणाली विकसित करत आहे. या स्वदेशी एआय मॉडेल्सना भारताच्या वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक परिस्थिती (जसे की हिमालयीन प्रदेश किंवा वाळवंट) आणि पर्यावरणाला अनुकूल असे प्रशिक्षित केले जाईल, जे परदेशी मॉडेल्स करू शकत नाहीत. या मॉडेल्सचा वापर प्रामुख्याने लष्कराच्या प्रगत निगराणी, टेहळणी आणि निर्णय-सहाय्य प्रणालींना अधिक वेगवान व अचूक बनवण्यासाठी केला जाईल.

आधुनिक युद्धावर भर-

ऑपरेशन सिंदूरनंतर, भारतीय लष्करप्रमुख उपेंद्र द्विवेदी यांनी म्हटले आहे की, भविष्यातील युद्धे यापुढे केवळ पारंपरिक मार्गांनी लढली जाणार नाहीत. युद्धतंत्र आता सायबर, अवकाश आणि माहिती युद्धासह 'अ-गतिशील आणि अ-संपर्क' पद्धतींकडे वळत आहे. या उद्देशाने, भारतीय लष्कर एआय तंत्रज्ञानाच्या दिशेने वेगाने प्रगती करत आहे.