Dailyhunt Logo
  • Light mode
    Follow system
    Dark mode
    • Play Story
    • App Story
आभासाच्या अंधारात हरवलेले सत्य: डीपफेकचे वाढते संकट आणि एआईचे आव्हान

आभासाच्या अंधारात हरवलेले सत्य: डीपफेकचे वाढते संकट आणि एआईचे आव्हान

का निळ्याशार आकाशात झेपावणारे क्षेपणास्त्र, एका मोठ्या इमारतीजवळ झालेला प्रचंड स्फोट, हवेत पसरलेला धुराचा लोट आणि लोकांचा हृदयद्रावक आक्रोश... एका सकाळी अवघ्या जगाला सुन्न करून सोडणारा असाच एक थरकाप उडवणारा व्हिडिओ समोर आला.
इराणमधील एका इमारतीवर अमेरिकेने क्षेपणास्त्र हल्ला केला असून त्यात शेकडो निष्पाप लोकांचा मृत्यू झाल्याचा दावा या व्हिडिओच्या माध्यमातून केला जात होता. इंटरनेटवर वणव्यासारख्या पसरलेल्या या व्हिडिओच्या सत्य-असत्यतेची पडताळणी करण्याची जबाबदारी अखेर कॅलिफोर्नियाच्या बर्कले येथील डिजिटल फॉरेन्सिक तज्ज्ञ हॅनी फरीद यांच्याकडे आली. वयाच्या साठाव्या वर्षीही गेल्या दोन दशकांपासून आभासी जग आणि वास्तव यातील फरक ओळखणारे जगातले एक अत्यंत विश्वासार्ह तज्ज्ञ म्हणून फरीद यांच्याकडे पाहिले जाते. त्यांनी या व्हिडिओचे अत्यंत बारकाईने, अगदी फ्रेम-बाय-फ्रेम विश्लेषण करायला सुरुवात केली. पहिल्याच नजरेत, ताशी ५०० मैल वेगाने जाणारे ते क्षेपणास्त्र इतके स्पष्ट दिसत होते की, जणू काही तो एखाद्या व्हिडिओ गेमचा ग्राफिक्सचा भाग असावा असा संशय फरीद यांना आला. हा व्हिडिओ कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या (एआय) मदतीने तयार केलेला एक खोटा देखावा आहे, हे त्यांना जाणवले. मात्र, केवळ संशयावरून कोणताही निष्कर्ष काढणे शक्य नव्हते. व्हिडिओमधील कॅमेऱ्याची हालचाल, प्रकाश आणि सावल्यांचा मेळ, तसेच स्फोटाच्या तीव्रतेनुसार येणारा आवाजाचा वेग हे सर्व काही इतके नैसर्गिक होते की त्यात कोणतीही त्रुटी शोधणे अशक्य बनले होते. लाखो फोटोंचा डेटाबेस तपासल्यानंतर, भौगोलिक स्थानाची खात्री केल्यावर आणि इतर दृश्य तज्ज्ञांशी प्रदीर्घ चर्चा करूनही फरीद कोणत्याही अंतिम निष्कर्षापर्यंत पोहोचू शकत नव्हते. शेवटी, त्यांनी अत्यंत सावधगिरीने आपले मत नोंदवले की, हा व्हिडिओ बनावट आहे किंवा त्यात काही छेडछाड करण्यात आली आहे, हे सिद्ध करणारा कोणताही ठोस पुरावा सध्यातरी उपलब्ध नाही.

आजच्या एआय युगाची सर्वात मोठी शोकांतिका हीच आहे की, समोर पुरावे असतानाही सत्य हे सत्यच आहे हे सिद्ध करणे दिवसेंदिवस कठीण होत चालले आहे. फरीद यांच्या संशोधनातून हे आधीच स्पष्ट झाले आहे की, आजचा सामान्य माणूस खरा फोटो, आवाज किंवा व्हिडिओ आणि एआयच्या मदतीने बनवलेले आभासी रूप यातील फरक ओळखूच शकत नाही. सर्वात चिंतेची बाब म्हणजे, खुद्द फरीद यांच्यासारखे तज्ज्ञही अलीकडच्या काही महिन्यांत या वाढत्या तंत्रज्ञानापुढे हतबल ठरताना दिसत आहेत. सोशल मीडियाच्या महाजालावर अशा बनावट गोष्टींचा सुळसुळाट इतका वाढला आहे की, तिथून खऱ्याची निवड करणे हे मृगजळामागे धावण्यासारखे झाले आहे. जेव्हा ही डीपफेक तंत्रज्ञान प्रणाली प्राथमिक अवस्थेत होती, तेव्हा फरीद यांनी 'गेटरियल सिक्युरिटी' नावाच्या कंपनीची स्थापना करून काही अत्याधुनिक साधनांची निर्मिती केली होती. ही साधने प्रकाश, सावल्या आणि भौतिकशास्त्राच्या नियमांच्या आधारे मूळ व्हिडिओची पडताळणी करायची. मनुष्य बोलत असताना त्याच्या डोळ्यांच्या बाहुल्यांची होणारी हालचाल किंवा चेहऱ्यावरील रक्ताभिसरण मोजणे ही त्यांच्या अल्गोरिदमची वैशिष्ट्ये होती. परंतु, आजच्या काळात सर्वात मोठे आव्हान ठरत आहे ते म्हणजे 'वेळेची कमतरता'. सोशल मीडियावरील व्हिडिओ किंवा पोस्ट अवघ्या ९० सेकंदांपेक्षाही कमी कालावधीच्या असतात. एखादा शास्त्रज्ञ किंवा तज्ज्ञ जोपर्यंत त्याची तांत्रिक तपासणी पूर्ण करतो, तोपर्यंत तो खोटा व्हिडिओ लाखो-करोडो लोकांपर्यंत पोहोचून समाजात 'सत्य' म्हणून प्रस्थापित झालेला असतो.

इंटरनेट आता अशा खोट्या दाव्यांच्या आणि डीपफेकच्या एका न संपणाऱ्या दुष्टचक्रात अडकले आहे. तत्कालीन अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष जो बायडन यांचा बनावट ऑडिओ कॉल असो, डोनाल्ड ट्रम्प यांचे कृत्रिम फोटो असोत, शाळकरी मुलींचे एआय-जनरेटेड आक्षेपार्ह फोटो असोत की टॉम हँक्सची बनावट जाहिरात असो; या तंत्रज्ञानाचा वेग आता मानवी नियंत्रणाबाहेर जाऊन भीतीदायक बनला आहे. खुद्द फरीदसुद्धा या सायबर गुन्हेगारीचे बळी ठरले आहेत. एका सायबर गुन्हेगाराने एआयच्या मदतीने फरीद यांच्या हुबेहूब आवाजाची नक्कल करून त्यांच्या पत्नीकडून काही गोपनीय माहिती काढण्याचा प्रयत्न केला होता. या धक्कादायक प्रसंगानंतर फरीद आणि त्यांच्या पत्नी एमिली कूपर, ज्या स्वतः एक दृष्टी शास्त्रज्ञ (व्हिजन सायंटिस्ट) आहेत, यांना फोनवर बोलताना एक गुप्त सांकेतिक शब्द (सेफ वर्ड) वापरण्याचा नियम करावा लागला. डिजिटल जगाच्या या वाढत्या मानसिक तणावाला आणि भीतीला कंटाळून अखेर या दांपत्याने सिलिकॉन व्हॅली सोडण्याचा निर्णय घेतला. निसर्गाच्या सानिध्यात मनःशांती मिळावी म्हणून ते व्हरमॉन्टच्या एका शांत ग्रामीण भागात स्थायिक झाले. तिथे जंगलात लाकडे तोडणे आणि एकांतात शांतता शोधण्याचा प्रयत्न करूनही फरीद या डिजिटल दुःस्वप्नातून स्वतःची सुटका करू शकलेले नाहीत. त्यांच्या ईमेल इनबॉक्समध्ये आजही जगभरातील भीषण अपघात, स्फोट आणि गंभीर गुन्ह्यांशी संबंधित व्हिडिओ पडताळणीसाठी सतत येतच असतात. परिस्थिती बदलण्याचे आणि शांत आयुष्य जगण्याचे सर्व प्रयत्न करूनही, शेवटी फरीद यांना पुन्हा एकदा आपल्या कॉम्प्युटर स्क्रीनच्या प्रकाशासमोर बसावेच लागते. आणि ते पुन्हा एकदा सत्य आणि असत्य याच्या मधली ती धूसर होत चाललेली रेषा शोधण्याच्या अथांग संघर्षात स्वतःला झोकून देतात, ज्या लढायापासून दूर जाणे आता त्यांच्या नियतीत लिहिलेले नाही.

Dailyhunt
Disclaimer: This content has not been generated, created or edited by Dailyhunt. Publisher: KhabarNama