संपादकीय
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळ मधील हुतात्म्यांच्या स्मरणार्थ साजऱ्या होणाऱ्या महाराष्ट्र दिन निमित्ताच्या शासकीय कार्यक्रमांवरून राज्यात नव्या वादाला तोंड फुटले आहे. सरकारकडून कार्यक्रमाच्या सुरुवातीला 'वंदे मातरम्' आणि शेवटी 'राज्यगीत' सादर करण्याची सूचना देण्यात आली असताना महाराष्ट्राच्या स्थापनेच्या दिवशी सुरुवात राज्यगीतानेच आणि समारोप वंदे मातरम्ने व्हायला हवी अशी भूमिका पुढे येत आहे.
संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीची पार्श्वभूमी
स्वातंत्र्यानंतर भाषावार प्रांतांची पुनर्रचना हा मोठा राजकीय मुद्दा बनला. मराठी भाषिकांसाठी स्वतंत्र राज्य असावे या मागणीसाठी १९५०च्या दशकात व्यापक जनआंदोलन उभे राहिले. विविध राजकीय पक्ष, साहित्यिक, कामगार संघटना आणि सर्वसामान्य नागरिक यांच्या सहभागातून ही चळवळ आकाराला आली. मुंबईसह मराठीबहुल प्रदेश एकत्र करून 'महाराष्ट्र राज्य' निर्माण व्हावे ही या आंदोलनाची प्रमुख मागणी होती.
या चळवळीने अनेक निर्णायक टप्पे पाहिले. आंदोलने, मोर्चे, संप आणि जनआक्रोश यामुळे परिस्थिती तणावपूर्ण झाली. २१ नोव्हेंबर १९५५ रोजी मुंबईत झालेल्या आंदोलनावर पोलिसांनी गोळीबार केला ज्यात १००हून अधिक आंदोलनकर्त्यांना प्राण गमवावे लागले. या हुतात्म्यांच्या बलिदानामुळेच चळवळीला अधिक तीव्रता मिळाली आणि महाराष्ट्रासाठीचा लढा अधिक व्यापक झाला.
शेवटी दीर्घ संघर्षानंतर १ मे १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची अधिकृत स्थापना झाली. हा दिवस केवळ प्रशासकीय बदल नव्हता तर लाखो लोकांच्या स्वप्नांची आणि बलिदानाची साकार प्रतिमा होती. त्यामुळे महाराष्ट्र दिन हा केवळ उत्सव नसून हुतात्म्यांच्या स्मरणाचा आणि अस्मितेचा दिवस मानला जातो.
गीतांच्या क्रमावरून भावनिक प्रतिक्रिया
याच ऐतिहासिक पार्श्वभूमीवर कार्यक्रमातील गीतांच्या क्रमाबाबत भावना तीव्र झाल्या आहेत. ज्या राज्यासाठी लोकांनी प्राणाची आहुती दिली त्या राज्याच्या दिनी कार्यक्रमाचा पहिला स्वर राज्यगीताचाच असावा अशी भावना अनेकांकडून व्यक्त केली जात आहे. राज्यगीत हे महाराष्ट्राच्या ओळखीचे प्रतीक असल्याने सुरुवात त्यानेच व्हावी असे मत पुढे येत आहे. त्याचवेळी वंदे मातरम् या राष्ट्रीय गीताबद्दलही पूर्ण आदर व्यक्त करत समारोप वंदे मातरम्ने व्हावा म्हणजे राष्ट्रीय सन्मानही राखला जाईल अशी संतुलित भूमिका मांडली जात आहे.
प्रशासनाच्या सूचनेवर प्रश्नचिन्ह..
सरकारने केंद्राच्या मार्गदर्शक सूचनांचा आधार घेत हा निर्णय घेतल्याचे सांगितले जात असले तरी राज्याच्या ऐतिहासिक आणि भावनिक संदर्भाचा विचार करण्यात आला का असा प्रश्न उपस्थित होत आहे. काही ठिकाणी प्रशासनाच्या सूचनेनुसार कार्यक्रम आखले गेले असले तरी अनेक संस्था आणि संघटनांनी स्थानिक भावनांचा आदर राखत राज्यगीतानेच सुरुवात करण्याचा निर्णय घेतल्याचे दिसते.
अस्मिता विरुद्ध औपचारिकता..
महाराष्ट्र दिनाच्या कार्यक्रमावरून सुरू झालेला हा वाद केवळ गीतांच्या क्रमापुरता मर्यादित नसून तो राज्याच्या अस्मिता, इतिहास आणि हुतात्म्यांच्या बलिदानाशी जोडलेला आहे. त्यामुळे या प्रश्नावर सरकारने संवेदनशील भूमिका घेत स्पष्टता देणे गरजेचे असल्याचे मत व्यक्त होत आहे.