तसेच, येत्या काही महिन्यांत 'अल निनो' (El Niño) परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असल्याने देशात अन्नधान्य महागाईचे (Food Inflation) संकट गडद होऊ शकते.

कमी पाऊस आणि वाढत्या तापमानाचा थेट फटका शेती उत्पादनाला बसेल, ज्यामुळे अन्नधान्याचा पुरवठा विस्कळीत होऊन टोमॅटो, कांदा, दूध आणि तृणधान्यांसारख्या रोजच्या वापरातील वस्तूंच्या किमती वाढू शकतात, असा इशारा अर्थतज्ज्ञांनी दिला आहे.

एचडीएफसी बँक (HDFC Bank) ट्रेझरी रिसर्चच्या ताज्या अहवालानुसार, मे २०२६ मध्ये टोमॅटोच्या किमतीत महिन्याला तब्बल ३४% वाढ झाली आहे. हवामानातील या बदलांचा कृषी बाजारावर काय परिणाम होणार, याचे हे सुरुवातीचे संकेत मानले जात आहेत.

नेमकी चिंता काय आहे?

हवामान विभागाने (IMD) यंदाचा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या (LPA) ९०% पडण्याचा अंदाज वर्तवला आहे, जो 'सामान्यपेक्षा कमी' श्रेणीत येतो. गेल्या २५ वर्षांतील इतिहास पाहिला तर भारतात ७ वेळा अल निनोचे संकट आले आहे, ज्यापैकी ६ वेळा मान्सूनमध्ये सरासरी ८ ते १०% घट नोंदवली गेली. एचडीएफसी बँकेच्या विश्लेषणानुसार, मान्सूनच्या सरासरीमध्ये प्रत्येक १ टक्क्याची घट झाल्यास, शेती क्षेत्राच्या निव्वळ मूल्यावर्धित वृद्धीमध्ये (Crop GVA Growth) सुमारे ०.४ टक्क्यांची घसरण होते. म्हणजेच पाऊस आणि शेतीचे उत्पादन यांचा थेट संबंध आहे. भारताच्या ग्राहक किंमत निर्देशांकात (CPI) म्हणजेच महागाई मोजण्याच्या बास्केटमध्ये 'अन्न आणि पेये' (Food and Beverages) यांचा वाटा तब्बल ३७% आहे. त्यामुळे खाद्यपदार्थांच्या उत्पादनात थोडा जरी फरक पडला, तरी देशातील एकूण महागाईवर त्याचा मोठा परिणाम दिसून येतो.

कोणत्या वस्तूंच्या किमतींवर सर्वाधिक धोका?

टोमॅटो: टोमॅटोच्या किमतींवर सध्या सर्वाधिक ताण दिसत आहे. देशातील उष्णतेच्या लाटेमुळे पुरवठा विस्कळीत झाला असून मे महिन्यात किमती ३४% वाढल्या आहेत. टोमॅटोचे उत्पादन वेगवेगळ्या हंगामात होत असल्याने, जर उष्णता आणि पावसाची तूट अशीच राहिली, तर पुढील काही महिने टोमॅटोचे भाव चढेच राहतील.

कांदा: रब्बी हंगामातील चांगल्या उत्पादनामुळे सध्या जरी दिलासा मिळत असला, तरी वर्षाच्या शेवटी कांदा रडवण्याची शक्यता आहे. ऑगस्ट ते ऑक्टोबर या काळात बाजारात पुरवठा कायम ठेवण्यासाठी 'खरिपाचा कांदा' अत्यंत महत्त्वाचा असतो. पण कमी पाऊस आणि उष्णतेमुळे कांद्याच्या पेरणीवर परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे आर्थिक वर्ष २०२७ च्या उत्तरार्धात कांद्याचे भाव वाढू शकतात.

दूध: अल निनो आणि तीव्र उष्णतेच्या वर्षात दुधाची महागाई नेहमीच वाढते. वाढत्या तापमानामुळे दुभत्या जनावरांचे दूध उत्पादन घटते आणि चाऱ्याची टंचाई निर्माण होते. यामुळे शेतकऱ्यांचा उत्पादन खर्च वाढतो. सोबतच पॅकेजिंग आणि वाहतूक खर्च वाढल्याने ग्राहकांसाठी दूध महाग होऊ शकते.

तृणधान्ये (Cereals): सिंचनाची चांगली सोय असल्यामुळे भात (तांदूळ) उत्पादनावर फारसा परिणाम होणार नाही असे वाटत असले, तरी तृणधान्ये या संकटापासून पूर्णपणे सुरक्षित नाहीत. अल निनोचा फटका थायलंड, व्हिएतनाम, इंडोनेशिया आणि फिलिपिन्स यांसारख्या प्रमुख तांदूळ उत्पादक देशांना बसू शकतो, ज्यामुळे जागतिक बाजारात धान्याचे भाव वाढतील. भारतांतर्गत धान्याची महागाई नेहमीच जागतिक ट्रेंडशी जोडलेली असते.

महागाईवर याचा काय परिणाम होईल?

ऐतिहासिक आकडेवारीनुसार, अल निनोच्या वर्षात अन्नधान्याची महागाई ही सामान्य मान्सूनच्या वर्षांपेक्षा सुमारे १७० बेसिस पॉईंट्सने (१.७%) जास्त असते. यामध्ये दूध, भाज्या, तृणधान्ये, डाळी आणि मसाले यांचा वाटा सर्वाधिक असतो.

एचडीएफसी बँकेच्या अंदाजानुसार, आर्थिक वर्ष २०२७ मध्ये किरकोळ महागाई (CPI Inflation) सरासरी ५.१% राहू शकते. परंतु, अल निनोचा काळ लांबल्यास किंवा उष्णतेची लाट कायम राहिल्यास हा आकडा आणखी वाढू शकतो.

एक आशेचा किरण...

या संपूर्ण संकटात भारताकडे एक जमेची बाजू आहे. एप्रिल २०२६ मध्ये देशातील धरणांमधील पाणीसाठा त्यांच्या एकूण क्षमतेच्या ४१% होता, जो २०२२ नंतर या काळातील सर्वोच्च साठा आहे. या मुबलक पाणीसाठ्यामुळे हिवाळी पिकांच्या (रब्बी) उत्पादनाला मदत होऊ शकते आणि कमजोर मान्सूनचा फटका काही प्रमाणात कमी करता येऊ शकतो.

थोडक्यात सांगायचे तर, येणारा मान्सूनचा हंगाम हे ठरवेल की सध्या वाढलेले टोमॅटोचे भाव तात्पुरते आहेत की ग्राहकांच्या स्वयंपाकघराचे बजेट आणखी कोलमडणार आहे.

Updated : 30 May 2026 9:00 AM IST

Follow

Next Story

El Niño affects food prices भारतीय ग्राहकांसाठी आगामी काळ काहीसा कठीण जाण्याची शक्यता आहे. भारतीय हवामान विभागाने (IMD) यंदाच्या २०२६ च्या नैऋत्य मान्सूनमध्ये १०% तुटीचा अंदाज वर्तवला आहे. तसेच, येत्या काही महिन्यांत 'अल निनो' (El Niño) परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असल्याने देशात अन्नधान्य महागाईचे (Food Inflation) संकट गडद होऊ शकते.

नेमकी चिंता काय आहे?

कोणत्या वस्तूंच्या किमतींवर सर्वाधिक धोका?

महागाईवर याचा काय परिणाम होईल?

एक आशेचा किरण...