या एका यंत्राने असंख्य महिलांना गरिबीच्या चक्रातून बाहेर पडण्याची संधी दिली, मुलांच्या शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्याचे बळ दिले आणि स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याचा आत्मविश्वास दिला. परंतु या क्रांतिकारी बदलामागे उभ्या असलेल्या संशोधकाचे नाव आजही भारतातील बहुतांश महिलांना माहीत नाही. शिवणयंत्राच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पाया रचणारे एलियास होव (Elias Howe) हे नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले असले, तरी ते आजही अनेकांसाठी अपरिचित आहे.

कोण होते एलियास होव?

एलियास होव यांचा जन्म ९ जुलै १८१९ रोजी अमेरिकेतील मॅसॅच्युसेट्स येथे झाला. ते व्यवसायाने अभियंता नव्हते मात्र यांत्रिक उपकरणांविषयी त्यांना विलक्षण कुतूहल होते. त्या काळात कपडे पूर्णपणे हाताने शिवले जात असल्याने एक साधा पोशाख तयार करण्यासाठी अनेक तास मेहनत घ्यावी लागत असे. ही समस्या सोडवण्यासाठी त्यांनी अनेक वर्षे संशोधन केले आणि अखेर १८४६ मध्ये आधुनिक लॉकस्टिच शिवणयंत्राचे पेटंट मिळवले.

सुईच्या टोकाजवळ छिद्र असलेली रचना आणि मजबूत शिवण देणारी यंत्रणा हा त्यांच्या संशोधनाचा सर्वात मोठा टप्पा ठरला. आजही जगभरातील आधुनिक शिवणयंत्रे याच मूलभूत तंत्रज्ञानावर आधारित आहेत.

भारतातील महिलांना एलियास होव माहिती आहेत का?

हा प्रश्न विचारला तर उत्तर बहुधा "नाही" असेच मिळेल. भारतातील लाखो महिला दररोज शिवणयंत्रावर काम करतात. अनेक जणी मशीनला 'सिंगर', 'उषा' किंवा इतर ब्रँडच्या नावाने ओळखतात पण त्या तंत्रज्ञानाचा पाया घालणारे एलियास होव कोण होते, हे फारच कमी जणींना माहिती असते. यामागचे कारणही स्पष्ट आहे. आपल्या शिक्षणात किंवा कौशल्य विकासाच्या अभ्यासक्रमांमध्ये शिवणकाम शिकवले जाते मात्र शिवणयंत्राचा इतिहास आणि त्यामागील संशोधकाची माहिती क्वचितच दिली जाते.

भारतात शिवणकाम हा महिलांच्या स्वयंरोजगाराचा सर्वात मोठा आधार बनला आहे. एकेकाळी महिला फक्त घरातील सदस्यांसाठी कपडे शिवत असत. मात्र शिवणयंत्रामुळे हे कौशल्य व्यवसायात रूपांतरित झाले. आज लाखो महिला शालेय गणवेश, ब्लाऊज, ड्रेस, सलवार-सूट, पारंपरिक पोशाख तयार करतात. अनेकांनी स्वतःचे बुटीक सुरू केले असून ऑनलाइन ऑर्डर घेणे, भरतकाम, फॅशन डिझाइन आणि घरगुती उद्योग उभारणे हे त्यांचे प्रमुख व्यवसाय बनले आहेत.

ग्रामीण भागातील अनेक महिलांसाठी शिवणकामामुळे शहरांकडे स्थलांतर करण्याची गरज कमी झाली आहे. घरबसल्या उत्पन्न मिळवण्याचा हा विश्वासार्ह मार्ग ठरला आहे.

महाराष्ट्रासह देशातील अनेक राज्यांमध्ये महिला बचत गटांनी शिवणकामाला उद्योगाचे स्वरूप दिले आहे. एकाच गावातील दहा ते वीस महिला एकत्र येऊन शालेय गणवेश, अंगणवाडीतील मुलांचे कपडे, रुग्णालयांसाठी लिनेन, कापडी पिशव्या, महिला पोशाख आणि इतर वस्तू तयार करतात. कोविड-१९ महामारीच्या काळात हजारो महिला बचत गटांनी लाखो मास्क तयार करून प्रशासनाला पुरवले. या कामामुळे अनेक महिलांना आर्थिक आधार मिळाला आणि त्यांच्या उद्योगाला नवी दिशा मिळाली.

सरकारी योजनांमुळे मिळाले बळ

महिलांना आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करण्यासाठी केंद्र आणि राज्य सरकारांनी विविध योजना राबवल्या आहेत. मोफत किंवा अनुदानित शिवणयंत्र वाटप, प्रधानमंत्री विश्वकर्मा योजना, दीनदयाळ अंत्योदय योजना (NRLM), महाराष्ट्र राज्य ग्रामीण जीवनोन्नती अभियान (उमेद) आणि कौशल्य विकास अभियानांतर्गत टेलरिंग व फॅशन डिझाइनचे प्रशिक्षण अशा अनेक उपक्रमांमुळे महिलांना स्वयंरोजगाराच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. याशिवाय एकल, दिव्यांग, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल आणि ग्रामीण महिलांसाठी विशेष शिवणयंत्र वितरण योजनाही विविध राज्य सरकारांनी राबवल्या आहेत.

आकडेवारी काय सांगते?

भारतातील वस्त्रोद्योग हा शेतीनंतर सर्वाधिक रोजगार देणाऱ्या क्षेत्रांपैकी एक मानला जातो. देशातील टेक्सटाईल आणि अपॅरल उद्योगात सुमारे ४.५ कोटींहून अधिक लोकांना थेट रोजगार मिळतो, तर ५ ते ६ कोटी लोक अप्रत्यक्ष रोजगाराशी जोडलेले आहेत. विविध उद्योग अहवालांनुसार या क्षेत्रातील अनेक विभागांमध्ये महिलांचे प्रमाण ५० ते ७० टक्क्यांपर्यंत आहे. ग्रामीण भागात हजारो महिला घरातूनच शिवणकाम करून महिन्याला काही हजार रुपयांपासून ते लाखो रुपयांची उलाढाल करणारे लघुउद्योग उभारत आहेत. त्यामुळे शिवणयंत्र हे केवळ उत्पादनाचे साधन नसून महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाचा प्रभावी आधार बनले आहे.

काळानुसार शिवणकामाचे स्वरूपही बदलले आहे. पूर्वी पायाने चालविल्या जाणाऱ्या मशीनवर काम केले जात आहे. आज इलेक्ट्रिक, संगणकीकृत आणि एम्ब्रॉयडरी मशीन उपलब्ध आहेत. सोशल मीडिया आणि ई-कॉमर्सच्या युगात अनेक महिला स्वतःचे ऑनलाइन ब्रँड तयार करत आहेत. इंस्टाग्राम आणि इतर डिजिटल प्लॅटफॉर्मवरून ग्राहकांच्या मापानुसार कपडे तयार करून देशभरात विक्री केली जात आहे. शिवणकाम आता केवळ हातगुण राहिले नसून आधुनिक उद्योजकतेचे प्रभावी माध्यम बनले आहे.

एलियास होव यांचे निधन ३ ऑक्टोबर १८६७ रोजी झाले. मात्र त्यांच्या संशोधनाचा प्रभाव आजही जगभर कायम आहे. त्यांनी विकसित केलेल्या तंत्रज्ञानाशिवाय वस्त्रोद्योगाचा आजचा वेग, रेडिमेड कपड्यांचे मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादन आणि घराघरात निर्माण झालेल्या रोजगाराच्या संधींची कल्पनाही करणे कठीण आहे. आज भारतातील प्रत्येक शिवणयंत्रावर काम करणारी महिला प्रत्यक्ष किंवा अप्रत्यक्षपणे त्यांच्या संशोधनाचा लाभ घेत आहे.

महिलांच्या सक्षमीकरणाचा विचार करताना स्वयंरोजगार, कौशल्य विकास आणि आर्थिक स्वावलंबन या तीन गोष्टी सर्वाधिक महत्त्वाच्या मानल्या जातात. या तिन्ही गोष्टींना जोडणारा सर्वात प्रभावी दुवा म्हणजे शिवणयंत्र. आज लाखो महिलांच्या हातात रोजगार देणारे हे साधन सहज उपलब्ध आहे. मात्र त्या साधनामागे उभा असलेला एलियास होव हा इतिहासातील महत्त्वाचा संशोधक अनेकांसाठी आजही अपरिचित आहे. शिवणकला प्रशिक्षण, कौशल्य विकास अभ्यासक्रम आणि महिला सक्षमीकरणाच्या कार्यक्रमांमध्ये त्यांच्या कार्याची माहिती समाविष्ट झाली, तर महिलांना केवळ कौशल्यच नव्हे तर त्या कौशल्यामागील इतिहास आणि प्रेरणाही समजेल.

सुमारे १८० वर्षांपूर्वी एका अमेरिकन संशोधकाने केलेल्या शोधाने आज भारतातील लाखो महिलांच्या आयुष्यात स्वावलंबनाचा दिवा पेटवला आहे. सुई, दोरा आणि शिवणयंत्र यांची ही कहाणी केवळ कपडे शिवण्याची नाही ती स्वप्नांना आकार देणारी, आत्मविश्वास वाढवणारी आणि महिलांच्या आर्थिक सक्षमीकरणाची प्रेरणादायी गाथा आहे.

Elias Howe, Elias Howe birthday, sewing machine inventor, sewing machine history, Indian women empowerment, women entrepreneurship, women self employment, tailoring business India, sewing machine innovation, textile industry India, women livelihood, self-reliance, skill development, Usha sewing machine, Singer sewing machine, women empowerment through tailoring, tailoring training, rural women entrepreneurs, World Sewing Machine, July 9 Elias Howe, inspirational inventor, textile sector India, women economic empowerment, sewing machine invention, Max Women Magazine

Updated : 8 July 2026 6:39 PM IST

Follow

Next Story

घराच्या एका कोपऱ्यात ठेवलेले शिवणयंत्र (शिलाई मशीन) अनेकांच्या नजरेत एक साधे यंत्र असू शकते. मात्र भारतातील लाखो महिलांसाठी ते केवळ कपडे शिवण्याचे साधन नाही, तर रोजगार, स्वाभिमान, आत्मनिर्भरता आणि कुटुंबाच्या आर्थिक आधाराचा मजबूत स्तंभ आहे. या एका यंत्राने असंख्य महिलांना गरिबीच्या चक्रातून बाहेर पडण्याची संधी दिली, मुलांच्या शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्याचे बळ दिले आणि स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याचा आत्मविश्वास दिला. परंतु या क्रांतिकारी बदलामागे उभ्या असलेल्या संशोधकाचे नाव आजही भारतातील बहुतांश महिलांना माहीत नाही. शिवणयंत्राच्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा पाया रचणारे एलियास होव (Elias Howe) हे नाव इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले असले, तरी ते आजही अनेकांसाठी अपरिचित आहे.

कोण होते एलियास होव?

भारतातील महिलांना एलियास होव माहिती आहेत का?

सरकारी योजनांमुळे मिळाले बळ

आकडेवारी काय सांगते?