आज भारतात जगातील सुमारे ७५ टक्के जंगली वाघ आहेत. मात्र, हा प्रवास सहज घडलेला नाही. नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर पोहोचलेल्या वाघाला पुन्हा जंगलाचा राजा बनविण्यासाठी भारताने जवळपास पाच दशकांची लढाई लढली आहे.

वाघालाच राष्ट्रीय प्राणी का बनवले ?

१९६९ पूर्वी भारताचा राष्ट्रीय प्राणी सिंह मानला जात होता. मात्र, भारतातील बहुतेक जंगलांमध्ये आढळणारा, परिसंस्थेचा समतोल राखणारा आणि भारतीय संस्कृती, लोककथा, चित्रकला व साहित्यामध्ये विशेष स्थान असलेला वाघ हा अधिक व्यापक राष्ट्रीय प्रतीक मानला गेला. वाघ हा जंगलातील सर्वोच्च शिकारी (Apex Predator) आहे. तो शाकाहारी प्राण्यांची संख्या नियंत्रित ठेवतो. त्यामुळे जंगलातील अन्नसाखळी संतुलित राहते. जर वाघ नष्ट झाला, तर संपूर्ण परिसंस्थेवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो. म्हणूनच वाघाचे अस्तित्व म्हणजे निरोगी जंगल आणि सुरक्षित पर्यावरण, असे मानले जाते.

एकेकाळी नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर स्वातंत्र्यानंतरच्या काही दशकांत भारतात मोठ्या प्रमाणावर जंगलतोड झाली. जंगलांचे शेती, उद्योग आणि विकास प्रकल्पांसाठी रूपांतर झाले. त्याचबरोबर वाघाच्या कातडी, हाडे आणि इतर अवयवांच्या अवैध व्यापारामुळे शिकारीचे प्रमाण वाढले. १९६० आणि १९७० च्या दशकात वाघांची संख्या इतकी कमी झाली की, भारतातून वाघ नामशेष होण्याची भीती निर्माण झाली. ही परिस्थिती देशासाठी अत्यंत चिंताजनक होती. 'प्रोजेक्ट टायगर' : संवर्धनाची ऐतिहासिक सुरुवात या संकटाचा गांभीर्याने विचार करून भारत सरकारने १ एप्रिल १९७३ रोजी 'प्रोजेक्ट टायगर' सुरू केला. या प्रकल्पांतर्गत व्याघ्र राखीव क्षेत्रांची स्थापना करण्यात आली. शिकारीवर कठोर बंदी घालण्यात आली. जंगलांचे संरक्षण वाढविण्यात आले. वनरक्षकांची संख्या वाढविण्यात आली. स्थानिक समुदायांना संवर्धनात सहभागी करण्यात आले. वैज्ञानिक पद्धतीने वाघांची गणना सुरू झाली.

आज 'प्रोजेक्ट टायगर' हा जगातील सर्वात यशस्वी वन्यजीव संवर्धन कार्यक्रमांपैकी एक मानला जातो. भारत जगातील वाघांची राजधानी राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरण (NTCA) आणि भारतीय वन्यजीव संस्थेच्या (WII) अखिल भारतीय व्याघ्र गणना २०२२ नुसार, भारतात सध्या ३,६८२ वाघ आहेत. २०१८ मध्ये ही संख्या २,९६७ होती. म्हणजे अवघ्या चार वर्षांत वाघांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झाली आहे. आज जगातील सुमारे ७५ टक्के जंगली वाघ भारतात आहेत. त्यामुळे भारताला जगातील "Tiger Capital of the World" म्हणून ओळखले जाते. महाराष्ट्रात वाघांची स्थिती काय? वाघ संवर्धनात महाराष्ट्रही देशातील अग्रगण्य राज्यांपैकी एक आहे. २०२२ च्या व्याघ्र गणनेनुसार महाराष्ट्रात ४४४ वाघ आहेत. राज्यातील सहा प्रमुख व्याघ्र प्रकल्प वाघांच्या संवर्धनात महत्त्वाची भूमिका बजावत आहेत.

ताडोबा-अंधारी व्याघ्र प्रकल्प मेळघाट व्याघ्र प्रकल्प पेंच व्याघ्र प्रकल्प नवेगाव-नागझिरा व्याघ्र प्रकल्प बोर व्याघ्र प्रकल्प सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प यापैकी ताडोबा-अंधारी हा देशातील सर्वाधिक प्रसिद्ध व्याघ्र प्रकल्प मानला जातो. येथे देश-विदेशातील पर्यटक मोठ्या संख्येने येतात. सर्वाधिक वाघ कोणत्या राज्यात? भारतातील वाघांच्या संख्येत मध्य प्रदेश प्रथम क्रमांकावर आहे. त्यानंतर कर्नाटक उत्तराखंड महाराष्ट्र या राज्यांचा क्रम लागतो. मध्य भारतातील जंगलांचा पट्टा आजही वाघांसाठी सर्वात सुरक्षित अधिवास मानला जातो. संख्या वाढली; पण संकट अजून संपलेले नाही वाघांची संख्या वाढली असली, तरी अनेक गंभीर आव्हाने कायम आहेत.

१. जंगलांचे कमी होत जाणारे क्षेत्र मोठे महामार्ग, रेल्वे मार्ग, खाणकाम आणि औद्योगिक प्रकल्पांमुळे वाघांचे नैसर्गिक अधिवास तुकडे-तुकडे होत आहेत.

२. मानवी-वाघ संघर्ष जंगलाच्या सीमेजवळ मानवी वस्ती वाढल्याने वाघ गावांकडे येतात. त्यामुळे अनेकदा मानवी जीवितहानी तसेच वाघांचाही मृत्यू होतो.

३. अवैध शिकार वाघाच्या कातडी, नखे, हाडे आणि इतर अवयवांना आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत मोठी मागणी असल्याने शिकारीचे जाळे अजूनही पूर्णपणे संपलेले नाही.

४. हवामान बदल बदलते हवामान, पाण्याची कमतरता आणि जंगलातील बदल यामुळे वाघांच्या अधिवासावर परिणाम होत आहे. फक्त सरकार नव्हे, समाजाचाही सहभाग आवश्यक वाघांचे संरक्षण ही केवळ वन विभागाची जबाबदारी नाही. स्थानिक ग्रामस्थ, स्वयंसेवी संस्था, पर्यटक, संशोधक आणि सर्वसामान्य नागरिक यांनीही संवर्धनात सहभागी होणे आवश्यक आहे. जंगलात प्लास्टिक टाकू नये. वन्यजीव पर्यटनात नियमांचे पालन करावे. वन्यजीवांची माहिती सोशल मीडियावर चुकीच्या पद्धतीने प्रसारित करू नये. शिकारी किंवा संशयास्पद हालचाली दिसल्यास प्रशासनाला माहिती द्यावी. अशा छोट्या कृतीही संवर्धनासाठी महत्त्वाच्या ठरू शकतात.

वाघ म्हणजे केवळ प्राणी नाही, तर पर्यावरणाचा संरक्षक वाघ हा केवळ राष्ट्रीय प्राणी नाही; तो जंगलाच्या आरोग्याचा निर्देशक आहे. ज्या जंगलात वाघ आहे, ते जंगल समृद्ध आहे. जिथे समृद्ध जंगल आहे, तिथे नद्या टिकतात, भूजल टिकते, जैवविविधता टिकते आणि हवामानाचे संतुलनही कायम राहते. म्हणूनच पर्यावरणतज्ज्ञ एक महत्त्वाची गोष्ट सांगतात, "Save the Tiger" म्हणजे केवळ एका प्राण्याला वाचवणे नव्हे, तर संपूर्ण परिसंस्थेचे संरक्षण करणे होय. निष्कर्ष १९६९ मध्ये वाघाला राष्ट्रीय प्राणी घोषित करण्याचा निर्णय हा भारताच्या पर्यावरणीय इतिहासातील दूरदृष्टीचा निर्णय ठरला. त्यानंतर सुरू झालेल्या 'प्रोजेक्ट टायगर' आणि इतर संवर्धन उपक्रमांमुळे भारताने जगासमोर आदर्श निर्माण केला आहे. आज भारतात ३,६८२, तर महाराष्ट्रात ४४४ वाघ आहेत. ही वाढ निश्चितच समाधानकारक असली, तरी ती अंतिम यश नाही. वाघांचे सुरक्षित अधिवास, वन्यजीव मार्गिका (Wildlife Corridors), मानवी-वाघ संघर्षाचे प्रभावी व्यवस्थापन, अवैध शिकारीवर कठोर नियंत्रण आणि पर्यावरणपूरक विकास या गोष्टींवर भर दिल्यासच पुढील पिढ्यांनाही जंगलात डरकाळी फोडणारा वाघ पाहायला मिळेल. कारण, वाघ वाचला तर जंगल वाचेल... आणि जंगल वाचले तरच मानवाचे भविष्य सुरक्षित राहील.

Updated : 8 July 2026 6:58 PM IST

Follow

Next Story

९ जुलै १९६९ हा दिवस भारताच्या पर्यावरणीय इतिहासातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. याच दिवशी वाघाला भारताचा राष्ट्रीय प्राणी म्हणून घोषित करण्यात आले. हा निर्णय केवळ एका प्राण्याला सन्मान देण्यापुरता मर्यादित नव्हता, तर भारताच्या जैवविविधतेचे, वनसंपदेचे आणि पर्यावरण संरक्षणाचे प्रतीक म्हणून वाघाची निवड करण्यात आली होती. आज भारतात जगातील सुमारे ७५ टक्के जंगली वाघ आहेत. मात्र, हा प्रवास सहज घडलेला नाही. नामशेष होण्याच्या उंबरठ्यावर पोहोचलेल्या वाघाला पुन्हा जंगलाचा राजा बनविण्यासाठी भारताने जवळपास पाच दशकांची लढाई लढली आहे.

वाघालाच राष्ट्रीय प्राणी का बनवले ?