सोनिया गांधी म्हटले की भारतीय राजकारणात अनेकांच्या मनात वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटतात. काहींना त्यांच्यात काँग्रेसचे नेतृत्व दिसते, तर काहींना परदेशात जन्मलेल्या महिलेने भारतीय राजकारणात मिळवलेले स्थान खटकते.
मात्र राजकारणातील मतभेद बाजूला ठेवून त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहिले, तर एका स्त्रीचा संघर्ष, त्याग, संयम, कुटुंबावरील प्रेम आणि संकटांशी लढण्याची असामान्य क्षमता लक्षात येते. त्यांच्या Belonging या आत्मकथनात्मक पुस्तकाच्या परिचयातून हा जीवनप्रवास प्रभावीपणे समोर येतो.
इटलीतील एका छोट्या गावात जन्मलेल्या सोनिया मैनो यांचा भारताशी काहीही संबंध नव्हता. १९६५ मध्ये इंग्लंडमधील केंब्रिज येथे शिक्षण घेत असताना त्यांची राजीव गांधी यांच्याशी भेट झाली. प्रेमाचे नाते विवाहात परिवर्तित झाले आणि १९६८ मध्ये त्या भारतात आल्या. एका वेगळ्या संस्कृतीत, वेगळ्या भाषेत आणि वेगळ्या सामाजिक वातावरणात स्वतःला सामावून घेण्याचे आव्हान त्यांनी स्वीकारले. साडी नेसणे, हिंदी भाषा शिकणे, भारतीय खाद्यसंस्कृतीशी जुळवून घेणे, या केवळ बाह्य गोष्टी नव्हत्या; एका नव्या देशाशी आपलेपणाचे नाते निर्माण करण्याची ती प्रक्रिया होती.
परंतु सोनिया गांधींच्या आयुष्याला खऱ्या अर्थाने हादरे बसले ते कौटुंबिक दुःखांनी. पती राजीव गांधी यांचे बंधू संजय गांधी यांचा विमान अपघातात मृत्यू झाला. त्यानंतर १९८४ मध्ये इंदिरा गांधी यांची त्यांच्याच सुरक्षा रक्षकांनी हत्या केली. पती राजीव गांधी यांच्यावर पंतप्रधानपदाची जबाबदारी आली. सोनिया गांधींना राजकारणात रस नव्हता. त्यांना आपले कुटुंब आणि खासगी आयुष्य यांच्याशीच बांधिलकी ठेवायची होती. परंतु नियतीने त्यांच्यासाठी वेगळेच आव्हान उभे केले. १९९१ मध्ये निवडणूक प्रचारादरम्यान राजीव गांधी यांची आत्मघातकी बॉम्बस्फोटात हत्या झाली.
एका स्त्रीने पती, सासू आणि कुटुंबातील अन्य व्यक्तींचे मृत्यू जवळून अनुभवणे, दोन मुलांचे संगोपन करणे आणि एवढ्या मोठ्या राजकीय घराण्याच्या वारशाचे ओझे पेलणे, ही साधी गोष्ट नव्हती. अशा परिस्थितीत अनेकजण सार्वजनिक जीवनापासून कायमचे दूर गेले असते. सोनिया गांधी यांनी काही वर्षे राजकारणापासून स्वतःला दूर ठेवले. मात्र पुढे काँग्रेस पक्षाच्या नेतृत्वाची जबाबदारी स्वीकारण्याचे आव्हान त्यांनी स्वीकारले. त्यांचा राजकीय प्रवास सहज आणि निर्विघ्न नव्हता. परदेशात जन्म झाल्यामुळे त्यांच्या भारतीयत्वावर प्रश्न उपस्थित केले गेले. त्यांच्या नेतृत्वक्षमतेवर टीका झाली. त्यांना राजकारणात टिकता येणार नाही, असेही अनेकांना वाटत होते. परंतु त्यांनी संयमाने, शांतपणे आणि सातत्याने आपले नेतृत्व सिद्ध केले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या सर्वाधिक काळ अध्यक्षपद भूषविणाऱ्या नेत्यांमध्ये त्यांची गणना होते.
या जीवनप्रवासातील सर्वांत महत्त्वाचा प्रसंग म्हणजे पंतप्रधानपद नाकारण्याचा त्यांचा निर्णय. लोकसभा निवडणुकीनंतर काँग्रेस पक्षाने त्यांना पंतप्रधानपदासाठी निवडले होते. देशातील सर्वोच्च राजकीय पद स्वीकारण्याची संधी त्यांच्यासमोर होती. मात्र त्यांनी ती नाकारली आणि संयुक्त पुरोगामी आघाडीच्या नेतृत्वाची जबाबदारी स्वीकारली. सत्तेच्या सर्वोच्च पदापेक्षा पक्षाचे नेतृत्व आणि राजकीय आघाडीचे संघटन यांना प्राधान्य देण्याचा हा निर्णय भारतीय राजकारणातील एक महत्त्वाचा प्रसंग ठरला.
लोकशाहीमध्ये सत्ता मिळवणे महत्त्वाचे असते; परंतु सत्ता मिळवण्याची संधी असतानाही तिचा त्याग करणे हे वेगळेच राजकीय धैर्य असते. सोनिया गांधींच्या या निर्णयाचे मूल्यमापन त्यांच्या राजकीय भूमिकांशी असहमत असणाऱ्यांनीही वस्तुनिष्ठपणे करायला हवे.
Belonging या पुस्तकाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते केवळ राजकीय घटनांचा इतिहास सांगत नाही. त्यामध्ये एका स्त्रीच्या मनातील भावना, तिचे कौटुंबिक आयुष्य, दुःख, आनंद, संघर्ष, ओळख आणि आपलेपणाचा शोध यांचे दर्शन घडते. इटलीत जन्मलेली मुलगी भारताला आपला देश मानते, भारतीय कुटुंबाचा भाग बनते आणि अखेरीस देशाच्या राजकारणातील महत्त्वाचे नेतृत्व करते, हा प्रवास विलक्षण आहे. या पुस्तकातून एक महत्त्वाचा सामाजिक संदेश मिळतो. भारतीयत्व हे जन्मस्थानावर किंवा भाषेवर अवलंबून नसते. भारतीय राज्यघटनेने प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार दिले आहेत. एखाद्या व्यक्तीचे मूल्यमापन तिच्या जन्माच्या देशावरून नव्हे, तर तिचे कर्तृत्व, विचार, योगदान आणि सार्वजनिक जीवनातील भूमिकेवरून झाले पाहिजे.
अर्थात सोनिया गांधींच्या राजकीय कारकिर्दीवर टीका होऊ शकते आणि ती झालीही पाहिजे. लोकशाहीत कोणताही नेता टीकेच्या पलीकडे नसतो. त्यांच्या राजकीय निर्णयांशी असहमती असणे आणि त्यांच्या वैयक्तिक संघर्षाचा आदर करणे या दोन स्वतंत्र गोष्टी आहेत. त्यांची राजकीय कारकीर्द आणि त्यांचा वैयक्तिक जीवनप्रवास यांचे मूल्यमापन करताना हा विवेक महत्त्वाचा आहे.
आजच्या राजकारणात सत्तेसाठी होणारी धावपळ, पदासाठीची स्पर्धा, वैयक्तिक महत्त्वाकांक्षा आणि सार्वजनिक जीवनातील कटुता पाहता सोनिया गांधींच्या जीवनातील काही प्रसंग वेगळ्या दृष्टिकोनातून विचार करायला लावतात. संकटांनी खचून न जाता उभे राहणे, वैयक्तिक दुःख बाजूला ठेवून सार्वजनिक जबाबदारी स्वीकारणे आणि परक्या देशात येऊन आपलेपणाचे नाते निर्माण करणे, हे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे ठळक पैलू आहेत. सोनिया गांधींचे जीवन म्हणजे केवळ एका राजकीय नेत्याची कहाणी नाही; ती एका स्त्रीच्या धैर्याची, सहनशीलतेची, आत्मविश्वासाची आणि संघर्षातून स्वतःची ओळख निर्माण करण्याच्या जिद्दीची कहाणी आहे. म्हणूनच राजकीय मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन त्यांच्या जीवनाकडे पाहिले, तर त्या एका कणखर भारतीय महिलेचे प्रतीक म्हणून समोर येतात. इटलीत जन्मलेली एक तरुणी भारतात आली, भारतालाच आपले घर मानले आणि भारतीय लोकशाहीच्या राजकीय इतिहासात स्वतःचे स्थान निर्माण केले. हाच त्यांच्या जीवनप्रवासाचा खरा अर्थ आहे.
Sonia Gandhi, Sonia Gandhi Biography, Sonia Gandhi Life Journey, Sonia Gandhi Belonging Book, Belonging Memoir, Sonia Gandhi Political Journey, Sonia Gandhi Personal Life, Sonia Gandhi Struggle, Sonia Gandhi Sacrifice, Sonia Gandhi Leadership, Indian Politics, Indian Women Leaders, Courage and Resilience, Italian Born Indian Leader, Sonia Gandhi Inspirational Story, Indian National Congress, Rajiv Gandhi, Indian Political History
Updated : 18 Nov 2026 5:17 PM IST
Follow

वयाच्या 19व्या वर्षापासून आजपर्यंत ज्येष्ठ पत्रकार, लेखक, पर्यटक, गिर्यारोहक, संशोधक, धर्म आणि विज्ञान विषयातील तज्ञ अशा विविध भूमिकेतून कार्यरत असणारे डॉक्टर सुभाष के देसाई हे बहुआयामी व्यक्तिमत्व आहे. गुलमोहर आर्ट गॅलरी येथे संस्थापक आहेत दैनिक सिंहवाणीचे संस्थापक संपादक, पीटीआय, टाइम्स ऑफ इंडिया, इंडियन एक्सप्रेस, लोकसत्ता, सकाळ, पुढारी अशा विविध वृत्तपत्रात लिखाण केले अकॅडमी ऑफ रिलीज युनिटी या विविध धर्मांना एकत्र आणणाऱ्या संस्थेचे ते संस्थापक आहेत. शिवाजी विद्यापीठात वृत्तपत्र विद्या विभागात त्यांनी 25 वर्षे योगदान केलेले आहे. जवळजवळ 30 देशांमध्ये, साऱ्या हिमालयात त्यांनी भ्रमंती केली आहे. अनेक देशांमध्ये आंतरराष्ट्रीय परिषदांमध्ये शोधनिबंध सादर केले जगातील आणि देशातील अनेक महत्त्वपूर्ण व्यक्तींशी त्यांचा संपर्क आला याशिवाय स्वामी विवेकानंद या व्यक्तिमत्त्वाचा त्यांच्यावर आजन्म प्रभाव राहिला ते अविवाहित असून बहुजन हिताय बहुजन सुखाय हे त्यांनी जीवनाचे ध्येय ठेवले.
Next Story
सोनिया गांधी म्हटले की भारतीय राजकारणात अनेकांच्या मनात वेगवेगळ्या प्रतिक्रिया उमटतात. काहींना त्यांच्यात काँग्रेसचे नेतृत्व दिसते, तर काहींना परदेशात जन्मलेल्या महिलेने भारतीय राजकारणात मिळवलेले स्थान खटकते. मात्र राजकारणातील मतभेद बाजूला ठेवून त्यांच्या जीवनप्रवासाकडे पाहिले, तर एका स्त्रीचा संघर्ष, त्याग, संयम, कुटुंबावरील प्रेम आणि संकटांशी लढण्याची असामान्य क्षमता लक्षात येते. त्यांच्या Belonging या आत्मकथनात्मक पुस्तकाच्या परिचयातून हा जीवनप्रवास प्रभावीपणे समोर येतो.

